Necrologie

Ulay: experimentele en radicale performances

Necrologie Ulay 1943-2020 Performancekunstenaar De Duitse kunstenaar Ulay werd bekend als helft van het symbiotische duo Marina Abramovic-Ulay. Maar zijn oeuvre behelst meer dan dat. Hij bleef altijd experimenteren en schuwde daarbij radicale acties niet.

‘Anagrammic Box’ (2016) van Ulay bij de expositie ‘Ulay Life-Sized’ in het Schirnmuseum in Frankfurt. Ulay overleed op 2 maart aan de gevolgen van lymfeklierkanker, op 76-jarige leeftijd. (‘Ulay Life Size’ is onderdeel van de Rabo Kunstcollectie)
‘Anagrammic Box’ (2016) van Ulay bij de expositie ‘Ulay Life-Sized’ in het Schirnmuseum in Frankfurt. Ulay overleed op 2 maart aan de gevolgen van lymfeklierkanker, op 76-jarige leeftijd. (‘Ulay Life Size’ is onderdeel van de Rabo Kunstcollectie) Foto Andreas Arnold/EPA

Zijn naam is onlosmakelijk verbonden aan die van zijn levenspartner. Ulay en Marina Abramovic vormden twaalf jaar lang een symbiotisch duo als kunstenaars en geliefden. Tijdens performances ademden ze elkaars adem. Ze kletsten hun naakte lijven tegen elkaar tot ze de uitputting nabij waren. Ze hielden elkaar in evenwicht, aan weerszijden van een pijl en boog. Ze staarden verliefd in elkaars ogen, maar sloegen elkaar ook. Aantrekkingskracht en afstoting gingen in hun performances altijd hand in hand.

De Relation works die Ulay en Abramovic tussen 1976 en 1988 samen maakten, horen inmiddels tot de canon van de kunstgeschiedenis. Maar het oeuvre van de Duitse kunstenaar Ulay, in 1943 geboren als Frank Uwe Laysiepen, behelst veel meer dan die jaren van intensieve samenwerking. Vóórdat hij de Servische kunstenaar ontmoette, had hij zich al geprofileerd met intieme polaroidfoto’s. Ook na hun breuk bleef hij doorwerken aan veelal maatschappelijk getinte projecten. Maar het was Abramovic die de grote ster werd, met solotentoonstellingen in het MoMA en het Guggenheim in New York. Ulay bleef altijd experimenteren, had geen herkenbare stijl en trok zich niets aan van de kunstmarkt. Daarom bleef hij de onbekende van de twee. „Ik heb een zeer bizar oeuvre geproduceerd”, zei hij daarover in zijn boek Whispers: Ulay on Ulay uit 2014.

Een van hun eerste gezamenlijke performances, Talking about Similarity uit 1976, was in dat opzicht een mooie metafoor voor hun relatie. Terwijl Ulay zijn mond dichtnaaide met wit garen, verwoordde Abramovic wat ze dacht dat hij dacht. Hij was de introverte man die er het zwijgen toe deed, zij de extraverte vrouw met het hoogste woord.

Ulay groeide op in het Duitse Solingen, maar vluchtte al op zijn vijftiende het huis uit na het overlijden van zijn vader, uit angst naar een weeshuis gestuurd te worden. Hij trouwde jong, op zijn 21ste, en kreeg een jaar later een zoon. In 1968 meldde hij zich aan bij de kunstacademie in Keulen, maar al na anderhalf jaar hield hij de opleiding voor gezien. Hij verhuisde naar Amsterdam, aangetrokken door de provo-geest die daar nog rondwaarde, en ging werken als vertegenwoordiger van Polaroid.

In de jaren zeventig begon hij met performances, vaak zonder publiek en met een polaroidcamera als getuige. „Dit waren intieme performances. Alleen de camera en ik.” Als autodidact noemde hij deze zelfportretten Auto-Polaroids. Vaak onderzocht hij in die sessies zijn eigen seksualiteit. Hij kleedde zich als vrouw, trok netkousen aan, maakte zich op als een travestiet. Sommige van deze performances waren extreem radicaal en leidden tot automutilatie. Zo sneed hij in 1972 een stuk huid met daarop een tatoeage uit zijn eigen onderarm. En toen zijn geliefde Paula Françoise-Piso hem in 1974 verliet, pinde hij een broche in zijn blote bast en sneed hij in zijn voeten in een poging haar schoenen te passen.

In 1973 was Ulay een van de initiatiefnemers van het kraken van het dorp Ruigoord. Ook was hij in 1975 betrokken bij de oprichting van kunstcentrum De Appel. Toen hij in december 1975 de jonge performancekunstenaar Marina Abramovic ophaalde van Schiphol voor een optreden in De Appel, was hij op slag verliefd. De twee streken neer in Amsterdam, en reisden van daaruit in een oud Citroënbusje door Europa, langs de steden waar ze voor hun performances werden uitgenodigd. „We leefden als zigeuners, zonder vaste woonplaats”, aldus Ulay. „We complementeerden elkaar, we waren man noch vrouw, maar zagen onze eenheid als een soort hermafrodiet wezen. Het was een echte symbiotische relatie.”

Maar Ulay was ook een rokkenjager, en vanaf 1986 kwamen er breuken in de relatie toen beide kunstenaars vreemdgingen. Ze besloten uit elkaar te gaan, en deden dat in 1988 met een episch kunstwerk: een wandeling van drie maanden naar elkaar toe over de 5.000 kilometer lange Chinese Muur. „We werden als magneten naar elkaar toe getrokken”, zei Abramovic later over de wandeling. „We liepen beiden 2.500 kilometer om tot ziens te zeggen.”

Nog datzelfde jaar trouwde Ulay met zijn Chinese tolk, Ding Xiao Song, en kreeg een dochter. Hij en Abramovic spraken jaren niet meer met elkaar.

Na hun breuk was Ulay vooral werkzaam als fotograaf. Zo portretteerde hij dakloze jongeren in New York en immigranten op de Amsterdamse Albert Cuypmarkt. Vanaf 1999 raakte Ulay steeds meer begaan met universele thema’s als milieuvervuiling en de schaarste van drinkwater. In 2009 reisde hij naar Patagonië om voor het project Waterfonie alle aspecten van water vast te leggen: wolken, gletsjers, ijsbergen en rivieren. In 2012 lanceerde hij het onlineproject Earth Water Catalogue, een catalogus met kunstwerken over water.

Nog één keer zag hij Abramovic, in het MoMA in 2010. Zij vierde toen successen met haar retrospectief The Artist is Present, waarvoor ze drie maanden lang roerloos in een stoel zat en museumbezoekers in de ogen keek. Toen Ulay onverwacht plaatsnam in de stoel tegenover haar, biggelden de tranen over haar wangen. Het filmpje van hun hereniging werd op YouTube miljoenen keren bekeken. Het leek een romantische verzoening, maar het weerhield Ulay er niet van om Abramovic in 2016 aan te klagen wegens gederfde inkomsten. De rechter in Amsterdam gaf hem gelijk en besloot dat zij hem 320.000 euro aan royalty’s moest betalen.

In 2011 werd bij Ulay lymfeklierkanker vastgesteld, wat hem in 2013 inspireerde tot de film Project Cancer.

De ziekte werd aanvankelijk succesvol bestreden met chemotherapie, maar laaide toch weer op. In januari 2019 trad een zichtbaar verzwakte Ulay op tijdens de opening van zijn expositie in de Richard Saltoun Gallery in Londen. In aanwezigheid van een klein gezelschap ging hij naakt op een vel fotopapier liggen, drukte af, en liet zo een schaduw achter van zijn magere lijf.

Ulay overleed op 2 maart 2020 in Ljubljana, hij werd 76 jaar.

Het Stedelijk Museum in Amsterdam wijdt vanaf november 2020 een solotentoonstelling aan zijn werk.