Sonja Barend, het prototype van de moderne vrouw

Tv-recensie De nacht van Sonja ging, zonder dat het woord viel, in belangrijke mate over feminisme. Het waren vooral mannen die zich geen raad wisten met Barend.

Sonja Barend in ‘De nacht van Sonja’.
Sonja Barend in ‘De nacht van Sonja’. Beeld BNNVARA

Zou Sonja Barend zijn opgebleven voor het eerbetoon dat BNNVARA had georganiseerd? Hetty Nietsch was half televisiemakend Nederland afgegaan om de verdiensten van de tachtigjarige te bespreken, maar tijd om het resultaat voor middernacht uit te zenden, was er niet. Je zou eens Jort Kelders rondgang langs adellijke perkjes en pandjes in de wielen rijden, Moltalk het zwijgen opleggen of de samenvatting van VVV-Fortuna (0-0) verschuiven.

Pas om vijf over twaalf – het schrikkeldag-feestvarken was al niet jarig meer – begon op NPO1 wat men dan maar De nacht van Sonja had genoemd. De aarzelende programmeurs hadden ongelijk. Sinds haar afscheid is het lastig om door de Sonja-superlatieven de presentator nog te zien – maar juist die kwam hier in volle glorie naar voren.

Zo was er het superieure „Gaan we zó beginnen? Een beetje happen naar het baasje?” waarmee een vrijpostige gast werd terechtgewezen. Die gast was R.F.M. Lubbers – op dat moment premier van Nederland. Even gedecideerd kon Barend opstaan om een zaalmicrofoon af te pakken van een man van wie zij vond dat hij zijn mond moest houden („VARA-censuur”). We zagen ook hoe een bedremmelde Ivo Niehe werd aangepakt omdat hij een serviele gesprekstechniek combineerde met een ironische voice-over.

De nacht van Sonja ging, zonder dat het woord viel, in belangrijke mate over feminisme. Het waren vooral mannen die zich geen raad wisten met Barend. Ze choqueerde de heren (zoals de schilder Karel ‘tais-toi et sois belle’ Appel) door niet de onderdanige positie in te nemen waarbij zij zich vertrouwd voelden, terwijl zij toch onmiskenbaar een vrouw bleef. Dat dit prototype van de moderne vrouw niet alleen een rolmodel was voor mensen met journalistieke ambities, bleek uit de opmerking van Fidan Ekiz, die vertelde dat haar Turkse moeder in de loop der jaren steeds meer op Sonja Barend ging lijken, in woord en gebaar.

Ook achter de schermen zetelde de macht in een vrouwenkamer. Oud-redacteur Sybrand Niessen vertelde hoe hij peentjes zweette als hij een onderwerp kwam verdedigen bij Barend en regisseur Ellen Blazer. Had hij wel echt alle relevante vragen gesteld in het voorgesprek, werd hem gevraagd, terwijl Blazer en Barend hun kopjes volschonken uit een porseleinen theepot – niets damesachtigs was de VARA-vrouwen vreemd.

Intussen zagen we Harry Mulisch geïnteresseerd toekijken hoe een vibrator werd gedemonstreerd. Het moet heerlijk zijn geweest om televisie te maken in de jaren zeventig en tachtig, toen er op elke Nederlandse straathoek wel een broos taboe lag te wachten: van prostitutie, kaalheid, Gilles de la Tourette en gemengde huwelijken tot dat ene doorbroken taboe dat niet aan de orde kwam in De nacht van Sonja: het interview met de voortvluchtige crimineel Stanley H.

Omdat het toch nacht was, zond BNNVARA ook oude (naar huidige maatstaven wel een tikje trage) Sonja-afleveringen uit. De beste was een Sonja op zondag uit 1983, waarin psycholoog Bert de Vries vol overtuiging betoogde dat werkloosheid eigenlijk een paradijselijke toestand was. Het was bijzonder zegenrijk dat vervelende banen door automatisering verdwenen; best een aardig gedachte-experiment. Overigens kwam de term ‘inkomen’ in het gesprek niet voor.

Zo was de nachtelijke reis door de Sonjajaren de moeite waard, als televisiegeschiedenis én als ‘gewone’ geschiedenis. Hopelijk wordt een en ander herhaald voor de lineaire Sonjakijker. Nu was het om drie uur ’s nachts eigenlijk te laat voor Barends vaste afsluiting ‘en morgen gezond weer op’.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.