Opinie

Hier lonkt een samenleving van onaanraakbaren

Covid-19 Pandemieën gingen altijd al hand in hand met angst voor de ander, afkeer en apartheid. Laat het coronavirus ons niet veranderen in digitale holenmensen, waarschuwt .
Carnavalsvierders tijdens de ‘pestprocessie’ in Venetië met maskers die in de Middeleeuwen door dokters werden gedragen tijdens een epidemie. In de ‘neus’ zaten kruiden die bescherming heetten te bieden.
Carnavalsvierders tijdens de ‘pestprocessie’ in Venetië met maskers die in de Middeleeuwen door dokters werden gedragen tijdens een epidemie. In de ‘neus’ zaten kruiden die bescherming heetten te bieden. Foto Andrea Pattaro/AFP

Angst ziek te worden van ‘de ander’ leidt nu al tot de afschaffing van de vriendschappelijke handdruk, afstand houden, je verschansen in je eigen huis. In de afgesloten wijken en steden in China en Italië is de mens is nu een holenmens geworden. In Wuhan brengt men de tijd internettend door, gamend en chattend. Toen ook dat begon te vervelen, en men weer somber door het raam over de lege straten keek, begon er ergens iemand te zingen. Al snel zongen meer mensen mee, toen nog meer. Het was het Chinese volkslied: „Sta op! Laat ons uit ons vlees en bloed een nieuwe Grote Muur bouwen”.

De dystopische aanblik van verlaten oorden doet denken aan rampenfilms uit Hollywood. Maar geeft ook een flits van inzicht in de mogelijke gevolgen op lange termijn. Die gaan verder dan economische crisis, oplopende internationale spanningen en nieuwe vluchtelingenstromen. De globalisering die al tekenen van burn-out vertoont kan in nieuw protectionisme omslaan. In eigen stad en land kunnen de slagbomen weer terugkeren. Dan kan de maatschappelijke ordening en bijbehorende levensvisie negatiever worden: meer robotachtig, minder menselijk.

De huidige trends – digitalisering, mediatisering, vervreemding, verharding, segregatie – zullen in versterkt tempo doorgaan. In China bestaat al het systeem van sociale kredietpunten voor ‘goede burgers’. Nu kost het de Chinees ook kredietpunten als-ie hoestend de bus instapt.

De sociale QR-code zal de volgende stap zijn. Zonder deze geavanceerde barcode kom je een theater al niet meer in. Elke smartphone kan deze code scannen. ‘QR’ staat voor ‘quick response’. In China moet je nu in sommige gebieden al je gezondheidsgegevens op je eigen QR-code hebben staan, en die laten scannen in bus of trein.

Zoek de zondebok

Pandemieën hebben historisch de sociale ontwikkelingen niet minder ingrijpend gevormd dan oorlogen, revoluties en economische crises. Het zoeken van zondebokken – Joden, armen, immigranten, homoseksuelen, Chinezen, de eigen overheid – en massahysterie en religieuze waanzin begeleidden rond 1350 uitbraken van de pest in Europa. Zoals ‘wij’ na 1492 met de pokken de inheemse culturen in de Nieuwe Wereld decimeerden, zo was de Zijderoute bij de pest – en SARS en covid-19 – de Ziekteroute.

Altijd was de reactie op besmettingen isolatie en het creëren van ‘brandgangen’. Krottenwijken werden afgebroken, er kwam riolering; de paupers werden ‘ontstankt’. Toen de cholera in 1832 toesloeg in Parijs en 20.000 levens kostte, ging het gerucht dat de regering van de impopulaire Lodewijk Philippe de waterbronnen had vergiftigd. Politie en leger konden het volksgeweld nauwelijks in bedwang houden. De angst voor ‘de gevaarlijke massa’ was geboren.

Sommige historici van pest en pandemieën verklaren zo het enorme geweld waarmee in 1848 en 1871 de volksopstanden werden neergeslagen. De afbraak van het oude Parijs en de aanleg van brede boulevards door baron Haussmann moesten de stinkende stegen elimineren, én de mogelijkheid tot het opwerpen van barricades.

De negentiende eeuw was ‘de eeuw van de neus’. Flaubert kon de slaap niet meer vatten als hij de geur van arbeiders in de voorbijrijdende autobus rook. De elite vluchtte naar het platteland. Volgens de historicus Alain Corbin kun je de dramatische conflicten in deze eeuw niet begrijpen als je je niet verdiept in stank en ziektekiemen.

Lees ook: Angst voor het coronavirus is ook een subjectief gevoel

Metropool als mestvaalt

Zal er nu opnieuw een angst voor ‘de massa’ en de ‘metropool als mestvaalt’ ontstaan? De helft van de wereldbevolking woont op 2 procent van het aardoppervlak, boven op elkaar dus. Het is niet erg waarschijnlijk.

Epicentrum Wuhan is een verkeersknooppunt – 30 miljoen vliegtuigpassagiers in 2019 – en werkplaats voor veel van ’s werelds Fortune 500-bedrijven. De schrik over de fragiliteit van de economische vervlechting kan wél leiden tot versnelling van de automatisering in eigen land (robots, 3D-printers); dat maakt productie goedkoper en lijnen korter. Virtuele dienstverlening op afstand – ‘telemigratie’ zoals opereren per joystick vanaf een andere plek – zal versneld doorgaan.

Maar de meest drastische versnelling zal de voortschrijdende segregatie kunnen ondergaan. De utopische wereld van Thomas More (1478-1535) was een eiland. En op de ‘goede plek’ van Francis Bacon (1561-1626) werd de pest buitengesloten door quarantaine van bezoekers. Dit heeft de moderne staat opgeleverd, met zijn soldaten die ‘het lichaam van de staat’, moesten beschermen.

Gated communities zijn er in rijke wijken al. Ze kunnen ook op nationale schaal worden ingevoerd. De Spaanse griepepidemie na 1918 heeft volgens Yale-professor Frank M. Snowden in Zuid-Afrika bijgedragen aan het besluit om ‘thuislanden’ aan te wijzen en een systeem van arbeidsmigratie op te zetten. Wat in 1948 officieel de apartheid werd.

De mens heeft de voorspellende gaven van een mug, en dat is misschien maar goed ook. Wel goed is te beseffen dat er zoiets bestaat als goede bedoelingen en onverwachte of averechtse gevolgen. Die arbeidsmigratie in Zuid-Afrika zou vanaf de jaren tachtig de verspreiding van aids namelijk juist hebben versterkt.

Bij crises trekken overheden doorgaans meer macht naar zich toe. Big Brother kan daarom definitief zegevieren in China. En wij zullen wel aarzelend volgen: ja, je digitale persoonsdossier verplicht in je QR, goed idee, net als een tatoeage op je borst: ‘Niet reanimeren’. De digitale holenmens zal een krans op het hoofd dragen die corona heet.

Er is reden voor gejuich, over onze hoogontwikkelde gezondheidszorg en goed ingelichte bevolking die van aanpakken weten. De keerzijde is meer sociale afscherming waarbij ook de nu dominante ideologie van de etnische diversiteit (die al afgrenzing in zich draagt) in een mum van tijd kan overgaan in de overtuiging dat apartheid misschien toch de betere oplossing is ‘voor ieders gezondheid en autonomie’.

In dat sombere scenario is het nu alom zichtbare mene tekel van het coronavirus een teken van de teloorgang van de huidige menselijke omgang en een gedesinfecteerde ‘tele-toekomst’: een ‘samenleving der onaanraakbaren’.

Empathie zal dan niet veel verder reiken dan het eigen mondkapje.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.