Analyse

EU en Turkije: hard tegen hard

Vluchtelingencrisis De EU vindt dat Turkije zich aan de deal uit 2016 moet houden en migranten moet tegenhouden. Turkije wil meer begrip voor de massale toestroom van migranten, vorig jaar 400.000 illegalen.

Met prikkeldraad willen Grieken migranten afschrikken (onder).
Met prikkeldraad willen Grieken migranten afschrikken (onder).

De vluchtelingencrisis staat weer bovenaan de politieke agenda in Europa. Nadat Turkije vorige week bekendmaakte migranten die naar Europa willen niet meer tegen te zullen houden, stegen de spanningen aan de grens met Griekenland tot een kookpunt en kwam in Brussel spoedberaad op gang. Europa vreest een herhaling van de crisis van 2015, toen een chaotische toestroom van honderdduizenden vluchtelingen ontstond.

Athene heeft inmiddels het leger en de politie naar de grens gestuurd. Die proberen daar de toegestroomde vluchtelingen met traangas en rubberkogels tegen te houden. De Europese dienst voor grensbewaking, Frontex, stuurt versterking. De top van de EU (voorzitters van Commissie, Raad en Parlement) zal deze dinsdag met de Griekse premier een bezoek brengen aan de Grieks-Turkse grens.

Lees ook: ‘Ook de Grieken kunnen de grenzen openen’

„De vluchtelingendeal die de Europese Unie en Turkije in maart 2016 sloten, was ontworpen om de taferelen te voorkomen die we nu zien aan de Griekse grens”, zegt Gerald Knaus, directeur van de Duitse denktank ESI en bedenker van de deal. „In september 2015 zei de Hongaarse premier Victor Orbán dat de enige oplossing was om soldaten te sturen en vluchtelingen tegen te houden. De deal was het alternatief, maar nu gebeurt het toch.”

Een verschil met de crisis uit 2015

Europa staat er anders voor dan in 2015. De vluchtelingencrisis heeft grote politieke en maatschappelijke gevolgen gehad. De angst voor vreemdelingen nam toe, wat in veel Europese landen leidde tot een opmars van populistische en nationalistische partijen. In Griekenland moest de linkse regeringspartij Syriza na de verkiezingen van vorig jaar de macht afstaan aan Nieuwe Democratie, een rechtse partij die een harder migratiebeleid voert.

De Griekse regering nam zondag en maandag verregaande maatregelen om een massale toestroom van vluchtelingen en migranten te voorkomen. Athene sloot de landgrens met Turkije, schortte nieuwe asielaanvragen op en treedt hard op om migranten tegen te houden. Degenen die er toch in slagen Griekenland te bereiken worden opgepakt en via snelrecht veroordeeld tot hoge straffen.

Volgens de Verenigde Naties zijn ongeveer 15.000 migranten gestrand aan de Turkse kant van de grens, waar ze de afgelopen dagen heen zijn gereisd. Ze worden aangespoord door de Turkse autoriteiten, die beweren dat tienduizenden mensen er al in geslaagd zijn om Europa te bereiken. Ter illustratie zenden Turkse media voortdurend beelden uit van vermeende succesvolle pogingen.

De voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, noemde het ontoelaatbaar dat Turkije migranten doorlaat. Onder de vluchtelingendeal die de EU en Turkije in maart 2016 sloten, is Turkije verplicht om migranten tegen te houden. Daarvoor krijgt het 1,5 miljard euro steun per jaar. Maar het einde van het hulpprogramma komt in zicht. Het openen van de grenzen zet ook die gesprekken onder druk.

„De EU is medeplichtig aan het ontstaan van deze crisis”, zegt Knaus. „De afgelopen maanden heeft Brussel geen enkel signaal gegeven dat het bereid is om de deal te verlengen. En dat op een moment dat de druk op Turkije enorm toeneemt door het grote aantal mensen dat het land binnenkomt om door te reizen naar Griekenland. Zonder Europese steun zou de last ondraaglijk zijn voor Turkije.”

Turkije ziet massale toestroom

De Turkse regering is overweldigd door de massale toestroom. Vorig jaar zijn er 400.000 illegale migranten aangehouden in Turkije, aldus het Turkse Departement voor Migratie. In 2018 waren het er 268.000. Afghanen zijn hierbij de grootste groep, maar zij maken geen kans op een verblijfsvergunning. Turkije heeft al 3,9 miljoen geregistreerde vluchtelingen, waarvan 90 procent Syriërs met een aparte status die hen toegang geeft tot onderwijs en gezondheidszorg. Dat geldt niet voor Afghanen en mensen uit andere landen, die daarom proberen door te reizen naar Europa. De deportatiecentra stromen over.

„Ik erken dat Turkije in een moeilijke situatie zit als het gaat om vluchtelingen en migranten”, zei Von der Leyen. „Maar wat we nu zien, kan niet het antwoord zijn of de oplossing.”

De Europese Commissie stelt dat de EU zich aan haar deel van de afspraken heeft gehouden en verwacht dat Turkije dat ook zal doen. Van de beloofde 6 miljard is de EU inmiddels voor 4,3 miljard contracten aangegaan en 2,7 miljard is uitgekeerd. Het geld gaat naar ngo’s die in Turkije de opvang organiseren. Zij moeten de Commissie een gedetailleerde verantwoording geven waaraan ze het geld hebben uitgegeven.

President Erdogan eist dat de financiële steun uit Europa direct naar de Turkse staat gaat. Dat is immers ook het geval bij andere landen waarmee de EU een deal heeft gesloten over het tegenhouden van migranten, zoals Soedan en Libië. Maar de EU lijkt daar weinig voor te voelen, uit vrees dat het geld niet op de juiste plekken belandt. Vanwege de economische malaise zit Turkije te springen om buitenlandse valuta.

Turkije wil met het openen van de grens aandacht afdwingen voor de situatie in Noord-Syrië. Turkije vindt dat Europese landen niet voldoende oog hebben voor de Turkse veiligheidsbelangen aan de lange grens met het door oorlog geteisterde Syrië. Vrijdag kwam daarom op Turks verzoek de NAVO bijeen. Donderdag zal Erdogan in Moskou een staakt-het-vuren met president Poetin bespreken.