Paus Pius XII op het Sint Pietersplein, op een ongedateerde foto. De Vaticaanse archieven over deze paus, omstreden wegens zijn zwijgen over de Holocaust, zijn maandag opengesteld.

Foto ANSA / AFP

Interview

Een smoking gun in archieven Vaticaan?

Jan de Volder | kerkhistoricus Maandag gaan de archieven van paus Pius XII open, omstreden wegens zijn zwijgen over de Holocaust. Historici staan in de rij.

„Al sinds ik kan lezen en schrijven hoor ik: doe die archieven toch open. En nu gaat het dan echt gebeuren.” Jan De Volder, kerkhistoricus uit Leuven, en zeker tweehonderd andere wetenschappers staan te popelen. Maandag opent het Vaticaan de archieven over Pius XII, paus van 1939 tot 1958 en fel bekritiseerd wegens zijn zwijgen over de Holocaust.

Onderzoekers hopen dat tussen de miljoenen documenten antwoorden te vinden zijn op vragen die al decennia leven. Klopt het, zoals sommige kerkhistorici zeggen, dat Pius zich in het openbaar op de vlakte hield om achter de schermen effectiever Joden te kunnen helpen? Zijn daar dan bewijzen voor? Waarom heeft hij de verzoeken, onder andere van Duitse bisschoppen, om in het openbaar stelling te nemen genegeerd? Waarom heeft Pius de encycliek tegen de rassentheorie waaraan zijn voorganger werkte, nooit afgemaakt?

Het vergt „jaren studie” om een goed antwoord te kunnen geven op deze vragen, zegt De Volder in een telefoongesprek. „Ik denk dat mensen die op zoek gaan naar een snelle lekkere hap, teleurgesteld worden. Ik verwacht niet dat mensen een smoking gun vinden.”

Omdat niet alle onderzoekers tegelijk de archieven in kunnen, is er een lijst gemaakt. De Volder is in mei aan de beurt, twee weken. Hij heeft daarbij een paar specifieke vragen. Hij heeft uitgebreid studie gemaakt van de opstelling van de Belgische katholieke kerkbestuurders in de oorlog. En hij wil nu een hypothese toetsen: dat in België meer Joden de oorlog hebben overleefd dan in Nederland, komt dat doordat de Belgische bisschoppen minder de confrontatie zochten dan de Nederlandse?

Van Joodse zijde is decennialang aangedrongen op volledige openheid over de opstelling van Pius tegenover de Holocaust. Begin jaren zeventig is een omvangrijke selectie uit de diplomatieke archieven gepubliceerd door het Vaticaan, maar die selectie was door het Vaticaan zelf gemaakt. Die documenten konden de vraagtekens over Pius, die voordat hij paus werd jarenlang in Duitsland heeft gewerkt, niet wegnemen.

Vorig jaar kondigde paus Franciscus aan dat de traditionele geheimhoudingsperiode van zeventig jaar in dit geval niet zou gelden. „De Kerk heeft geen reden om de geschiedenis te vrezen”, zei hij toen, en de archivarissen van het Vaticaan herhalen het nu. Maar Franciscus heeft wel het proces van zaligverklaring van Pius XII op een zacht pitje gezet. „Het klopt dat Pius over een aantal zaken heeft gezwegen”, zegt De Volder.

Was Pius XII fout in de oorlog?

„We moeten eerst alle feiten kennen voor een oordeel. Het officiële verhaal is dat hij conflicten wilde vermijden om mensen beter te kunnen helpen. Het is ook gedocumenteerd dat veel katholieke netwerken zich actief hebben ingezet voor de Joden.

„Maar er zijn ook citaten van Pius waarin hij zich afvraagt: gaat men dit mij kwalijk nemen? De Nederlandse kardinaal De Jong is altijd neergezet als de tegenpool van Pius XII, iemand die vanaf de kansel in verzet kwam tegen nazipraktijken. Dat was natuurlijk goed en moedig. Maar daardoor werd de verhouding tussen de Katholieke Kerk en de bezetter heel scheef. Heeft dat de mogelijkheden van de kerk beperkt?

Wat is uw hypothese?

„In België heeft 55 procent van de Joden de oorlog overleefd, in Nederland ongeveer een derde. De hypothese die daarover de ronde doet is dat doordat kardinaal De Jong zijn stem heeft verheven in protest, kerkelijke kringen meer dan in België werden gecontroleerd. In België heeft de Kerk minder haar nek uit gestoken, maar in kerkelijke netwerken, op katholieke internaten, in veel kloosters, zijn veel Joodse kinderen verborgen gehouden. Is die hypothese hard te maken? Ik vermoed dat daar heel weinig over te vinden is. Het was hoog sensitief, veel dingen werden nooit op papier gezet.”

Hoe gaat u in eerste instantie zoeken?

„Wat mij interesseert zijn de relaties tussen het Vaticaan en België. Ik heb een lijst gekregen van dozen met het archief van de nuntiatuur in Brussel, enkele tientallen. Maar daar zit natuurlijk van alles in. Ook dat het dak van de nuntiatuur moest worden gerepareerd. Archieven doorzoeken is monnikenwerk. En het gaat niet alleen om de Jodenvervolging. Onze koning is in tegenstelling tot de Nederlandse koningin in het land gebleven. Heeft het Vaticaan daar een rol bij gespeeld? En hoe zat dat met de gedachte van een nieuwe orde, onder Vlaamse nationalisten die sympathie hadden voor de nazi’s? Hoe stond de Kerk daarin?”

Lees ook dit verhaal over een biografie over Pius XII die in 2013 verscheen

Hoe belangrijk is de opening van deze archieven voor de kerkgeschiedenis?

„Het is goed dat we meer feiten te weten kunnen komen over Pius XII en de Jodenvervolging. Maar het is veel breder. De Katholieke Kerk zat als organisatie tot in de haarvaten van de samenleving. In de archieven zit ook materiaal over de periode na de oorlog. Het begin van de Verenigde Naties, van de Europese samenwerking. De periode van dekolonisatie. Daarom zijn de archieven interessant voor de geschiedenis tout court.”