De chaos bij de IND is amper meer te bestrijden

Asiel Achterstanden lopen op, en de te betalen dwangsommen ook. Een pijnloze uitweg is er niet meer.

Azielzoekers, die worden opgevangen in centra zoals in Ter Apel, moeten binnen zes maanden horen of ze kunnen blijven.
Azielzoekers, die worden opgevangen in centra zoals in Ter Apel, moeten binnen zes maanden horen of ze kunnen blijven. Foto Vincent Jannink/ANP

Bij het sluiten van de boeken van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) over 2019 zag het er nog uit als een beheersbaar probleem. De dienst, onder meer verantwoordelijk voor de afhandeling van asielaanvragen, was op een kleine financiële tegenvaller gestuit in het politiek gevoelige dossier van de dwangsommen die betaald worden aan asielzoekers die te lang op uitsluitsel wachten.

Over heel 2019 was geen 5,6 miljoen euro uitgekeerd aan dwangsommen, zoals verantwoordelijk staatssecretaris Ankie Broekers-Knol (Asiel en Migratie, VVD) in november 2019 aan de Tweede Kamer meldde, maar circa 1 miljoen euro meer.

Twee maanden en twee snel uitgevoerde onderzoeken naar het functioneren van de IND later is het rekenfoutje uitgegroeid tot een hoog oplopende crisis, die wordt gevoed door het feit dat de „dwangsomverplichting bij de IND met 1 miljoen euro per week oploopt”, aldus een alarmerende interne nota die op het departement circuleert. Dat blijkt uit onderzoek van NRC naar de zogeheten dwangsommenproblematiek bij de IND. Een interne nota en ongepubliceerde rapportage, in handen van NRC, schetsen het beeld van chaos bij de dienst.

Grote onzekerheden

De IND heeft zes maanden om te beslissen over een asielaanvraag. Doet de dienst er langer over, dan mag een asielzoeker – via een advocaat – een dwangsom eisen voor elke dag vertraging. Dit is bedoeld om de overheid te dwingen haar ‘klanten’, asielzoekers in dit geval, goed te bedienen. Het bedrag kan officieel oplopen tot 15.000 euro, en soms nog meer.

Hoewel er het afgelopen jaar wat minder asielaanvragen zijn (29.435) dan in 2018 (30.380), stellen steeds meer asielzoekers de IND in gebreke en maken aanspraak op een schadevergoeding. Maar door interne problemen bij de IND, waaronder grote personeelstekorten, wordt de wettelijke termijn voor het in behandeling nemen van aanvragen steeds vaker overschreden en lopen de totale kosten van de dwangsommen in razend tempo op.

Het computersysteem is ongeschikt voor de huidige problemen

In de interne nota staat dat deze toename alleen kan worden tegengegaan met rigoureuze maatregelen, die politiek en maatschappelijk voor onrust zullen zorgen. De kwestie zet de gespannen verhoudingen tussen IND en de staatssecretaris onder druk, net als de relatie tussen Broekers-Knol en de Tweede Kamer, die zich afvraagt of de staatssecretaris de IND wel onder controle heeft.

In het dossier van de dwangsommen is dat duidelijk niet het geval. Het ministerie rekent er inmiddels op dat in 2020 zo’n 70 miljoen euro moet worden uitgekeerd aan asielzoekers, vier keer zoveel als het bedrag dat Broekers-Knol ruim drie maanden geleden op gezag van de IND aan de Kamer meldde. Ze schreef dat ze het „zeer ernstig” vond dat „opgelopen achterstanden leiden tot kosten van deze omvang.”

Lees ook: Te weinig tijd, te veel moeite, te veel geld: IND stuurde criminelen niet weg

Het is de vraag of het blijft bij de tientallen miljoenen extra die worden genoemd in de interne memo. Op het departement circuleren ook bedragen van meer dan 100 miljoen euro compensatie aan asielzoekers over 2020. Bovendien zijn de cijfers met grote onzekerheden omgeven. De IND heeft zijn schattingen voor 2021 en daarna inmiddels ingetrokken.

Het departement maakt zich bovendien grote zorgen over vervuilingen in de computersystemen van de IND, die ongeschikt blijken om de ontstane problemen te doorgronden, laat staan om voorspellingen te doen.

In feite is alleen de huidige stand van zaken duidelijk - en die stemt de verantwoordelijke ambtenaren somber. Op korte termijn, zo staat het in een interne notitie aan Broekers-Knol, „zijn er zeer beperkt mogelijkheden om de uit te betalen dwangsommen te beperken”. En zo heeft de enorme toename van de dwangsommen alle betrokkenen overvallen, juist in een periode dat er geen sprake was van onverwachte pieken in de aantallen asielzoekers.

Bij een plotselinge sterke stijging van de asielinstroom zullen de uitvoeringsproblemen, wachttijden en kostenoverschrijdingen echter exponentieel toenemen, waarschuwen betrokkenen.

‘Noodmaatregelen’

Steeds meer asielzoekers tekenen bezwaar aan tegen beschikkingen van de IND. Steeds vaker stellen zij de Nederlandse overheid in gebreke als die te lang doet over het nemen van een beslissing. Ze worden hierbij geholpen door Vluchtelingenwerk Nederland en een groeiend aantal asieladvocaten die hen daarbij helpen, aldus de interne nota.

Over de oorzaken van de opgelopen wachttijden en de steeds hogere bedragen die aan asielzoekers worden uitgekeerd, bestaat consensus.

Het gaat om de personeelstekorten bij de IND, de moeizaam functionerende computersystemen en het feit dat veranderingen in de aantallen aanvragen de dienst elke keer weer weten te ontregelen. Een recent voorbeeld: de plotselinge komst van bijna tweeduizend kansloze asielzoekers uit Moldavië zorgde er eind vorig jaar voor dat de aanvragen van kansrijke asielzoekers onder meer uit Syrië, Turkije en Afghanistan sterke vertraging opliepen.

In november vorig jaar schreef Broekers-Knol nog aan de Kamer dat de vertragingen bij de IND aangepakt zouden worden via „een centraal wervings- en opleidingsprogramma gericht op nieuwe medewerkers”, „slimmer werken”, het „projectmatig aanpakken van kansrijke zaken” en een „cliëntvolgsysteem” voor asielzoekers.

Maar het geloof in dit soort maatregelen is verdampt. In plaats daarvan zet het ministerie nu in op noodmaatregelen, zoals het aanpassen van de wet of de asielprocedure, het (tijdelijk) stoppen met het uitbetalen van dwangsommen, of het afromen van de uitgekeerde bedragen door asielzoekers te laten betalen als zij in de opvang zitten.

„Al de voorgestelde maatregelen moeten gezien worden als noodmaatregelen, zijn ongelukkig en vergen tijd voordat zij geïmplementeerd zijn of uitvoerbaar zijn gemaakt,” schrijft een adviseur van de Directie Regie Migratieketen hierover op 19 februari aan Broekers-Knol. „De situatie dwingt ons een keuze te maken. Afhankelijk van deze keuze zal er op financieel, maatschappelijk of politiek gebied onrust ontstaan.”

Lijken in de kast

Ondertussen groeit de angst op het departement dat de Kamer Broekers-Knol de problemen bij de IND zwaar aanrekent. Het vertrek van haar voorganger Mark Harbers (ook VVD) in mei 2019 als staatssecretaris vanwege onduidelijkheid over cijfers over criminele asielzoekers staat betrokkenen nog vers op het netvlies.

De angst voor lijken in de kast bij de IND wordt gevoed door twee recente rapporten. Eén komt van onderzoeksbureau Significant, dat onder meer de cultuur bij de IND, de procedures en de kwaliteit van het management tegen het licht hield. Het ander van accountsbureau KPMG, dat in januari een kritisch rapport schreef over de betrouwbaarheid van de cijfers van de IND.

Het rapport van Significant, dat half februari werd opgeleverd, laat zien dat er op alle vlakken problemen zijn. Zo weet de dienst nauwelijks hoeveel werknemers per team en per locatie aanwezig zijn, wordt er gewerkt met onoverzichtelijke excel sheets en kampt de dienst met half ingevulde en slecht doorzoekbare digitale dossiers.

Er lopen veertig projecten om de wachttijden bij de IND te verkorten. Veel te veel, volgens Significant. Deze projecten zijn slecht georganiseerd en de doelstelling van sommige ontbreekt. De managers die de projecten leiden zijn bovendien vaak zo druk met hun reguliere werkzaamheden dat ze geen tijd hebben om de verbeterplannen en resultaten ervan goed te volgen. Initiatieven komen daarom volgens de onderzoekers, soms amper van de grond, terwijl er wel veel energie in wordt gestoken.

Inmiddels verwijt het departement de IND dat die zijn management- en cijfermatige problemen verborgen heeft gehouden voor de politieke top. Bij de IND valt te beluisteren dat de politiek het asielsysteem met voortdurende beleidswijzigingen en te snel doorgevoerde bezuinigingen heeft overvraagd.

Reageren: onderzoek@nrc.nl