Virus drukt groei in Europa

Europese economie Voor Covid-19 deed de Europese economie het al niet fantastisch. Door het virus dreigt in het kwetsbare Italië een recessie. Moeten regeringen of de ECB iets gaan doen?

Medewerkers van een Chinese fabriek lunchen op het dak: daar kunnen ze verder uit elkaar blijven om besmetting te voorkomen. Vooral Duitsland is de afgelopen jaren steeds sterker met China vervlochten geraakt.
Medewerkers van een Chinese fabriek lunchen op het dak: daar kunnen ze verder uit elkaar blijven om besmetting te voorkomen. Vooral Duitsland is de afgelopen jaren steeds sterker met China vervlochten geraakt. Foto Zhong Min/EPA

Fabrieken die stil komen te liggen. Onderdelen die niet meer verkrijgbaar zijn. Zakenreizen die worden geannuleerd, evenals vakanties. De economische effecten van Covid-19 werden deze week ook in Europa meer zichtbaar. Het coronavirus zal de Europese economische groei drukken – zoveel is duidelijk. In Italië dreigt zelfs een recessie, die deels op het conto komt van het virus.

Aannemelijk was al dat Europa niet immuun zou blijven voor de economische tik die China de voorbije weken kreeg door de uitbraak van het virus. Vooral Duitsland is steeds sterker met China vervlochten geraakt, sinds China medio jaren negentig deelgenoot werd van de globalisering. Daar is sinds deze week een factor bijgekomen. Door de razendsnelle verspreiding van het virus in Europa zelf begint de economische activiteit te lijden.

Neem de Europese auto-industrie. De fabriek van het Italiaans-Amerikaanse FiatChrysler (FCA) in het Servische Kragujevac ligt sinds 14 februari stil, omdat onderdelen uit China niet arriveren. Nu Covid-19 Noord-Italië in zijn greep heeft, dreigt ernstiger schade voor de sector. In het stadje Codogno, binnen het door de Italiaanse autoriteiten afgesloten gebied, maakt de firma MTA elektronische onderdelen voor FCA en andere Europese autobouwers. Zeshonderd werknemers mogen al dagen niet naar hun werk. MTA waarschuwt de autoriteiten: als de fabriek niet snel open mag, moeten ook „alle andere fabrieken van FCA in Europa en die van Renault, BMW en Peugeot sluiten”.

Of die dramatische waarschuwing uitkomt, valt nog te bezien. Maar het is waar dat producenten en toeleveranciers binnen Europa sterk afhankelijk van elkaar zijn. De Europese Unie is globalisering in het klein: door de afbraak van handelsbarrières (douanetarieven, rompslomp, controles) is er één markt ontstaan. Een markt waarin onderdelen en halffabrikaten (en ook mensen) voortdurend heen en weer gaan. De levertijden zijn kort, de magazijnvoorraden klein. Dat betekent ook dat er snel tekorten kunnen ontstaan, zeker als industriële centra als de Italiaanse regio Lombardije (deels) stilvallen.

Een ingrijpende poging om te trachten de verspreiding van Covid-19 tegen te gaan, zou het tijdelijk herinvoeren van Europese binnengrenscontroles zijn. Anti-EU-partijen bepleiten dit de laatste dagen luidkeels. En de regels laten dit ook toe, bij een „bedreiging van de openbare gezondheid.” Maar de regeringen van lidstaten lijken daar niet happig op. Niet alleen zou dit afleiden van pogingen om de daadwerkelijke probleemhaarden aan te pakken, ook zou het de interne markt, met al die handelsstromen tussen landen, flink verstoren. Denk aan files met vrachtwagens voor de grenzen.

‘Ernstiger dan SARS’

Vóór Covid-19 ging het toch al niet denderend met de Europese economie, onder meer door de wereldwijde handelsconflicten. In het laatste kwartaal van 2019 krompen de Italiaanse en Franse economieën, de Duitse stagneerde. Nederland en Spanje groeiden wel nog. Zakenbank Bank of America verlaagde haar groeiprognose voor de eurozone voor 2020 deze week van een toch al schamele 1 procent naar 0,6 procent.

Het effect van het virus zal de Duitse economie raken, zei Jens Weidmann, de baas van de Bundesbank, vrijdag. De eerdere prognose van de Duitse centrale bank, 0,6 procent groei voor 2020, zal lager uitvallen. Zijn collega Klaas Knot, de chef van De Nederlandsche Bank, zei donderdag dat hij denkt dat „de klap voor de wereldeconomie ernstiger zal zijn” dan bij de uitbraak van het SARS-virus in 2003. „Sinds de uitbraak van SARS is China gegroeid van de zesde grootste economie ter wereld, naar de op één na grootste economie”, aldus Knot. Aan de EU en ook aan Nederland, die allebei een handelsoverschot met de rest van de wereld hebben, zal zo’n klap niet zomaar voorbijgaan.

Vooral voor Italië is dit alles slecht nieuws. De vierde economie van Europa presteert al jaren belabberd. Het bruto binnenlands product (bbp) per hoofd van de bevolking is nu een fractie lager dan in het jaar 2000 (ter vergelijking: in Nederland is dat 20 procent gestegen). Intussen is de staatsschuld in die periode gestegen van 105 naar 133 procent van het bbp – ruim tweemaal de EU-maximumnorm van 60 procent. Juist dit land dreigt door Covid-19 in een recessie te raken. Technisch is daarvan sprake als de economie na de krimp in het laatste kwartaal (0,3 procent) ook dit kwartaal kleiner wordt.

Economen van ABN Amro en Rabobank schrijven dat Covid-19 een Italiaanse recessie waarschijnlijker maakt, vanwege schade aan het toerisme aan de export en aan de consumptie. Het recessierisico maakt de Italiaanse staatsschuld ook risicovoller, wat deze week zichtbaar was op de financiële markten. Het verschil in rente tussen Italiaanse en Duitse staatsleningen liep op.

ECB aan zet?

Wie moet wat doen om een recessie, in Italië of in heel de eurozone, af te wenden? Beleggers kijken naar de Europese Centrale Bank (ECB). Ze gokken op een renteverlaging, afgaande op de daling van marktrentes op staatsleningen. Maar ECB-chef Christine Lagarde hield dit donderdag af. De ECB-rente staat al extreem laag (minus 0,5 procent). En onduidelijk is wat de centrale bank precies zou bereiken met een renteverlaging, behalve beleggers plezieren. Al langer vindt de ECB, net als andere centrale banken, dat overheden aan zet zijn om de economie te stimuleren. De coronacrisis kan de ECB op de proef gaan stellen: wordt zij opnieuw de brandblusser?

Het alternatief – hogere uitgaven door overheden – ligt in Europa lastig. Juist het meest door Covid-19 getroffen land, Italië, heeft vanwege zijn schuldenlast weinig ruimte. Ook de EU-begrotingsregels zitten in de weg. Een door Brussel voorgesteld fonds voor dit soort schokken wordt door onder meer Nederland geblokkeerd. Maar hoe meer het virus zich verspreidt en hoe meer het recessierisico toeneemt, des te groter zal de druk op ECB, lidstaten en Brussel worden om vooral niet passief te blijven.

Correctie (29 februari 2020): In een eerdere versie van dit stuk stond dat de EBC-rente op minus 0,6 procent staat. Dat klopt niet. De rente staat op minus 0,5 procent. Hierboven is dat aangepast.