Een historisch akkoord dat de Taliban salonfähig maakt

Akkoord Taliban-VS Vijf vragen over de inhoud van het akkoord tussen de Taliban en de Verenigde Staten. En over wat daaraan ontbreekt.

De Amerikaanse gezant Zalmay Khalilzad (links) en mullah Abdul Ghani Baradar ondertekenen het akkoord, zaterdag in Doha.
De Amerikaanse gezant Zalmay Khalilzad (links) en mullah Abdul Ghani Baradar ondertekenen het akkoord, zaterdag in Doha. Foto /Hussein Sayed/AP

Een historische dag was het hoe dan ook, zaterdag, toen de Verenigde Staten en de Taliban in Qatar een akkoord tekenden dat de opmaat moet zijn naar vrede in Afghanistan. Maar of hij ook „monumentaal” was, zoals de Amerikaanse ambassade in Kabul verklaarde, een dag om voor altijd te koesteren, is ongewis. Er is zoveel níet vastgelegd in de overeenkomst, dat die meer weg heeft van een terugtrekkingsakkoord dan van een openingszet naar vrede.

Tekenend is de kleine optocht die de 31-koppige Talibandelegatie voorafgaand hield in de straten van Doha, op weg naar het Sheraton Hotel voor de ondertekening. „Vandaag is de dag van de overwinning”, verklaarde Talibanonderhandelaar Abbas Stanikzai, omringd door andere kopstukken met de hun kenmerkende zwarte tulbanden en vlaggen.

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo was zaterdag alleen aanwezig in Doha omdat het moest van president Donald Trump, schrijft persbureau AP. Liever had hij afstand gehouden van dit moment, dat de moslimfundamentalisten waarop achttien jaar is gejaagd ineens salonfähig maakt.

„Amerika is nu realistisch”, zei Pompeo. „We beseffen dat we niet eeuwig kunnen doorvechten in the Graveyard of Empires.” Daarmee refereerde hij aan het historische gegeven dat elke grootmacht die Afghanistan probeert te overheersen erop stukloopt. De Britten en de Sovjet-Unie gingen de VS voor.

De ondertekening van het akkoord liet Pompeo over aan Zalmay Khalilzad, de gezant die de deal tot stand heeft gebracht. Van Talibanzijde tekende mullah Baradar, in 1994 mede-oprichter van de beweging.

Lees ook hoe Zalmay Khalilzad het akkoord tot stand bracht

Volgens de hoofdlijnen van het akkoord zullen de 13.000 Amerikaanse militairen en 8.000 manschappen van NAVO-partners in Afghanistan in fases vertrekken, afhankelijk van een succesvolle beëindiging van het geweld door de Taliban. Ook moeten de Taliban aantonen dat zij geen veilige havens bieden aan (leden van terreurorganisaties) Al-Qaida en Islamitische Staat en constructief met de Afghaanse regering onderhandelen over het toekomstige landsbestuur.

Vijf vragen over de inhoud van het akkoord, en over de belangrijke onderwerpen die dit akkoord onbesproken laat.

1 Gaan alle internationale troepen terug?

Ruim 4.000 militairen vertrekken binnen 135 dagen, de rest in etappes erna. Volgens het schema verlaat de laatste groep over veertien maanden het land. Voor de Taliban is een compleet vertrek altijd voorwaarde nummer één geweest om in gesprek te gaan. Maar volledig weggaan is voor de VS om meerdere redenen riskant: de Taliban zouden het land weer kunnen innemen én de VS zouden de jacht op Al-Qaida, Islamitische Staat en andere terroristen volledig aan het Afghaanse leger moeten toevertrouwen.

Het is voor de VS dus onmogelijk om helemaal te gaan én om te blijven. Volgens anonieme bronnen in het Amerikaanse tijdschrift Time – tegengesproken door Amerikaanse regeringsfunctionarissen – zijn er daarom geheime afspraken gemaakt: er blijven Amerikaanse antiterreureenheden actief en de CIA mag opereren in gebieden die onder controle van de Taliban staan. Dit openbaar maken zou de eer van de Taliban krenken, met alle mogelijke gevolgen van dien. Leden van het Amerikaanse Congres willen de geheime annexen, als die bestaan, desondanks op tafel.

Mullah Baradar riep zaterdag „alle Afghaanse facties” op om samen te werken aan het ontwerp van „een islamitisch systeem” voor het bestuur van Afghanistan.

2 Met welke inzet gaan de Taliban de onderhandelingen met Kabul in?

Mullah Baradar riep zaterdag „alle Afghaanse facties” op om samen te werken aan het ontwerp van „een islamitisch systeem” voor het bestuur van Afghanistan. Tot nu toe zijn de Taliban weinig mededeelzaam geweest over de invulling daarvan en dat is voor de regering in Kabul niet vertrouwenwekkend.

Het is moeilijk voor te stellen hoe de Taliban een formele politieke rol kunnen krijgen zonder dat de Afghaanse bevolking recent verworven vrijheden moet inleveren. Zo hebben de Taliban de grondwet, die na de val van hun regime is opgesteld, nooit erkend. Hetzelfde geldt voor de democratie. Gevreesd wordt dat vrouwen en religieuze minderheden zoals shiïeten erop achteruit zullen gaan en de extreme interpretatie van de shari’a die de Taliban in de jaren negentig hanteerden gedeeltelijk terugkeert.

De Taliban maken nu in ongeveer de helft van de districten de dienst uit. Of ze de macht daar willen delen met de overheid is onbekend.

De Taliban hebben de grondwet, die na de val van hun regime is opgesteld, nooit erkend.

3 Wat vermeldt het akkoord over Pakistan, dat een cruciale rol speelt in de oorlog?

De Taliban-leiding opereert vanuit de Pakistaanse stad Quetta, Al-Qaida-oprichter Osama bin Laden werd in 2011 in Pakistan gedood en ook van zijn opvolger, Ayman al-Zawahiri, wordt vermoed dat hij zich in Pakistan schuilhoudt. De grondtroepen van de Taliban worden voortdurend aangevuld met jongens uit de Pakistaanse koranscholen. Vrede in Afghanistan is kortom onmogelijk zonder harde afspraken met Pakistan.

Dat is de Verenigde Staten na de aanslagen van 11 september 2001 nooit goed gelukt. Opeenvolgende Pakistaanse leiders zetten militaire operaties op en incasseerden in ruil miljarden dollars aan steun, maar het bergachtige Pakistaanse grensgebied is nog altijd een toevluchtsoord voor extremisten. Veel analisten vermoeden dat delen van het Pakistaanse leger en de inlichtingendienst de situatie liever zo houden, om via deze groepen invloed te kunnen uitoefenen in het buurland.

Andersom bestaan er net zo goed zorgen. Als de VS stoppen met hun strijd tegen de Taliban aan de Afghaanse kant van de grens, kan dat voor nieuwe instabiliteit in Pakistan zorgen. De Pakistaanse premier Imran Khan zei onlangs dat hij slechts één ding wil: „Vrede in Afghanistan”. Concrete toezeggingen van Pakistan zijn niet gedaan. Wel werd zaterdag bekendgemaakt dat de VS gesprekken zal leiden tussen Pakistan en Afghanistan.

4 Wat gebeurt er met de Talibanstrijders?

Niets is gevaarlijker voor een fragiel land dan werkloze, ontevreden, bewapende milities. Volgens grove schattingen zijn er tienduizenden Afghaanse en Pakistaanse jongens en mannen aangesloten bij de Taliban. Het akkoord zegt niets over hun toekomst, maar het risico bestaat dat er splintergroepen ontstaan of dat strijders overlopen naar andere gewapende bewegingen, zoals Islamitische Staat of Al-Qaida.

Dit wordt een onderwerp voor de onderhandelingen tussen de Taliban en de Afghaanse overheid. In theorie kunnen Talibanstrijders worden opgenomen in leger, politie of lokale milities waarmee de overheid samenwerkt, maar een besluit hierover is waarschijnlijk nog ver weg.

5 Krijgen de Taliban amnestie voor hun misdaden?

Zonder gerechtigheid kan vrede geen standhouden, waarschuwen juristen steevast in de eindfase van een oorlog. Maar vaak komt gerechtigheid er niet van, omdat vragen stellen over schuld en boete de vrede maar in de weg zou zitten. Dat geldt nu ook. Een belangrijk eerste onderwerp in de onderlinge Afghaanse onderhandelingen die op dit akkoord moeten volgen is een grootschalige gevangenenruil: de Taliban eisen vrijlating van 5.000 strijders, in ruil voor 1.000 vastgehouden Afghaanse militairen, politiemannen en ambtenaren. De Taliban hebben al gedreigd de onderhandelingen af te blazen als de vrijlating niet prompt gebeurt, voor Kabul is de gedachte aan 5.000 extra strijders in het land nog moeilijk te verteren. Die strijders ontlopen als zij vrijkomen de straf voor de aanslagen, buitenrechtelijke executies, martelingen en gedwongen rekruteringen die een deel van hen op zijn geweten zal hebben.

Woensdag maakt het Internationaal Strafhof in Den Haag bekend of het een strafrechtelijk onderzoek opent naar misdaden door zowel de Taliban, Afghaanse veiligheidsdiensten als buitenlandse functionarissen, zoals Amerikaanse militairen of CIA-agenten. Mocht het tot aanklachten komen, dan zou het slechts om enkele individuen gaan.