Vijf vragen over de nieuwste problemen bij de Belastingdienst

Fraude Opnieuw blijkt de fraude-aanpak van de Belastingdienst dubieus. Er blijkt jarenlang te zijn gewerkt met een ongecontroleerd registratiesysteem voor (vermeende) fraudeurs.

Foto Bart Maat/ANP

Na de toeslagenaffaire is de Belastingdienst opnieuw in opspraak geraakt met zijn fraudeaanpak. Al bijna twintig jaar blijkt de fiscus te werken met een dubieus registratiesysteem voor fraudeurs, meldden Trouw en RTL Nieuws zaterdag. In de aanloop naar de publicatie werd het systeem donderdag alsnog uitgeschakeld. Vijf vragen over een almaar uitdijende affaire.

1 Om wat voor systeem gaat het?

Het probleem zit hem in de Fraude Signalering Voorziening (FSV), een tot voor kort geheime database van de Belastingdienst met zo’n 180.000 namen van mensen die mogelijk extra aandacht behoeven. Bijvoorbeeld omdat ze in aanraking zijn geweest met het Openbaar Ministerie, een veroordeling achter hun naam hebben staan of omdat er een klikmelding over ze is binnengekomen.

Op basis van FSV-gegevens en -algoritmes kan een risicoprofiel worden opgesteld en besloten worden tot extra toezicht of controle. De huidige versie van de database werd in 2014 in gebruik genomen, maar borduurt voort op een ouder systeem dat sinds 2001 wordt gebruikt.

2 Wat is er mis mee?

Van alles, blijkt uit het nu via Trouw en RTL uitgelekte interne onderzoek van de Belastingdienst uit november 2019. In dat rapport, waarvan de Belastingdienst het bestaan bevestigd heeft, worden allereerst een hoop praktische en organisatorische problemen aan de kaak gesteld. Duizenden ambtenaren hebben toegang tot het systeem, en te vaak is onduidelijk of dit wel echt noodzakelijk is. Tot voor kort ging het om zo’n vijfduizend ambtenaren, inmiddels is de toegang beperkt tot duizend mensen. Gebruikers blijken data ook vrij eenvoudig te kunnen veranderen of kopiëren. „Antidatering van gegevens is mogelijk”, schrijven de onderzoekers in het rapport.

En wie wat precies doet, wordt niet bijgehouden in een logboek. „Vanuit het oogpunt van databeheersing is dit een risico.” Verversing of verwijdering van oude data gebeurt nauwelijks. „Er is op dit moment sprake van een lange, op dit moment zelfs ongelimiteerde, bewaartermijn van de gegevens.” Tot slot weten burgers vaak niet dat ze geregistreerd zijn en kunnen ze zich dus ook niet verweren. Allemaal zaken, kortom, die volledig in strijd lijken met privacy-wetgeving.

3 Wat voor gevolgen heeft dit?

Het voornaamste bezwaar van de onderzoekers is dat er in de database „nauwelijks of geen onderscheid wordt gemaakt in de kwalificatie, ‘gewicht’ en betekenis van een melding”. Dat wil zeggen: een daadwerkelijke veroordeling voor fraude of een concrete melding van een valse factuur weegt even zwaar als een „vage klikmelding (‘buurman drie keer met een aanhangwagen met ‘handel’ zien rijden)”. „Dit kan aanzienlijke nadelige gevolgen hebben voor betrokkenen”, vooral ook in combinatie met „het ontbreken van een verwijdermogelijkheid” van niet langer relevante gegevens.

Onderzoekers waarschuwen voor „het risico van te grofmazige risicoselectie en mogelijke stigmatisering” en voor een „zwarte-lijst-effect”. SP-Kamerlid Renske Leijten spreekt bij RTL Nieuws van „een gevangenis waar mensen nooit meer uitkomen”.

4 Hoeveel gedupeerden zijn er?

In het interne onderzoek worden geen getallen genoemd. De onderzoekers melden dat de massale, ambtelijke en dus onverantwoorde toegang tot de database voor zover bekend niet heeft geleid tot „incidenten/misbruik”. Maar dat er burgers op basis van het FSV-systeem ten onrechte als fraudeurs zijn aangemerkt, ligt voor de hand, ook gezien de rol die de database in de toeslagenaffaire lijkt te hebben gespeeld. Daarin werden massaal toeslagen stopgezet en teruggevorderd na naar later bleek onterechte verdenkingen van fraude. Vermoedelijk zijn daarbij negenduizend ouders de dupe geworden, aldus een schatting van de in december om de affaire afgetreden staatssecretaris Menno Snel (Financiën, D66). In zijn plaats zijn onlangs twee nieuwe staatssecretarissen naar voren geschoven om de Belastingdienst onder handen te nemen, Hans Vijlbrief en, speciaal voor het toeslagendossier, Alexandra van Huffelen, beiden van D66.

Lees ook: wie zijn de twee D66’ers die de Belastingdienst weer op de rails moeten krijgen?

5 Hoe nu verder?

CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt stelde zaterdag Kamervragen. De SP eist opnieuw een parlementaire enquête over de Belastingdienst. Wat SP-Kamerlid Leijten vooral steekt is dat de vernietigende kritiek op het registratiesysteem al zeker een jaar bekend was: een eerste versie van het interne onderzoek verscheen in januari 2019. Daarna werd het systeem deels opgeschoond, maar het werd pas donderdag helemaal stilgelegd, in de aanloop naar de mediapublicaties en nadat een ambtelijke privacy-expert zich over het rapport had gebogen. „Zelf betitelt de Belastingdienst dit systeem als risicovol”, aldus Leijten. „De kans op stigmatisering en het effect van een zwarte lijst bestond, maar vervolgens blijven ze het systeem doodleuk gebruiken. Dit laat echt zien dat de Tweede Kamer zelf onderzoek moeten gaan doen, want de verandering bij de Belastingdienst gaat niet vanzelf komen.”

Leijten sprak zaterdag met gedupeerde ouders van de zogenoemde toeslagenaffaire. Een van hen zegt: „Dit nieuws is echt een mokerslag, de bevestiging zwart op wit dat ik niet gek ben, dat ik al jaren op een zwarte lijst sta en geen enkele kans had om de hel te vermijden of te ontsnappen.”