Heb vertrouwen in dit vredesproces, zei de Amerikaanse onderhandelaar steeds

Akkoord Afghanistan De Amerikaanse gezant Zalmay Khalilzad sluit een akkoord met de Taliban. Het moeilijkste werk laat hij achter voor de Afghanen.

Afghanen dansten zaterdag op straat in de provincie Kandahar, toen een semi-bestand van kracht werd.
Afghanen dansten zaterdag op straat in de provincie Kandahar, toen een semi-bestand van kracht werd. Foto JAVED TANVEER / AFP

Niets is besloten totdat alles is besloten. Dat was lange tijd de mantra waarmee Zalmay Khalilzad, de speciaal vertegenwoordiger van de Amerikaanse regering voor verzoening in Afghanistan, de angsten van Afghanen bezwoer. Heb vertrouwen in dit vredesproces, zei de diplomaat die al zijn hele loopbaan af en aan met Afghanistan bezig is, we laten jullie niet in de steek.

Na anderhalf jaar onderhandelen heeft Khalilzad voor elkaar wat eerder niemand durfde of mogelijk achtte: een deal met de Taliban, die sinds de aanslagen van ‘9/11’ een gezworen vijand van de Verenigde Staten zijn. Naar verwachting wordt zaterdag in Qatar een akkoord ondertekend dat de VS een uitweg biedt uit de langste oorlog in hun geschiedenis. De 13.000 Amerikaanse militairen in Afghanistan zullen gefaseerd naar huis gaan.

Niemand had betere papieren om een deal met de Taliban te sluiten dan de in Afghanistan geboren en tot Amerikaan genaturaliseerde diplomaat Khalilzad. Hij kent alle hoofdrolspelers al jaren, evenals hun complexe onderlinge verhoudingen, en kan ze in hun eigen taal en met hun eigen gebruiken aanspreken.

Daarnaast was hij energiek en ambitieus genoeg voor de negen onderhandelingsrondes die hij sinds het najaar van 2018 heeft gehouden in Qatar, en de talloze vluchten naar Kabul en andere hoofdsteden voor overleg met de regeringen aldaar. Maar bovenal heeft hij het vertrouwen weten te winnen van de Taliban-leiding. Hij kreeg hen zover om hun vertrouwde, afgeschermde verblijfplaatsen in het Pakistaanse Quetta te verlaten.

Nooit meer een paria

Sommige delegatieleden hebben jarenlang in Guantánamo Bay gezeten en zullen daarom extra reden hebben om de VS te haten. Maar nu waren ze bereid om met de ‘imperialisten’ te praten in een conferentiezaaltje van een diplomatieke club in Doha en lieten ze zich fotograferen onder de kroonluchters van een vijfsterrenhotel. Zaterdag zal de hele wereld naar ze kijken. Vanaf dan zijn ze definitief geen paria meer, maar gesprekspartner.

De Taliban onderhandelden dan ook vanuit een positie van kracht. Ongeveer het halve Afghaanse grondgebied staat tegenwoordig onder hun controle. En ze weten dat de tegenstander haast heeft: president Trump wil de verkiezingen in met de boodschap dat hij een einde heeft gemaakt aan de impopulaire oorlog. Onder die druk lijkt Khalilzad een hoop te hebben weggegeven.

Hij begon met grote ambities. „Mijn doel is een vredesakkoord, niet een terugtrekkingsakkoord”, zei hij een jaar geleden nog. Vrede is veel moeilijker dan zomaar de aftocht blazen. Het vereist een politieke oplossing, waarbij de toekomstige verhoudingen tussen de bestaande, democratisch gekozen regering en de Taliban duidelijk zijn. Maar juist op dat punt hebben de Taliban alleen vage concessies willen doen.

Lees ook: De wereld veranderde, Afghanistan bleef

Vrouwen bijvoorbeeld zullen als het aan de Taliban ligt meer rechten krijgen dan toen de mullah’s de baas waren – evenveel als mannen – maar dan wel voor zover de islam dat toelaat. Wie bepaalt wat de islam wel en niet toelaat, blijft in het midden.

Eerste stap

De Taliban wilden in Qatar zelfs niet in gesprek met de Afghaanse regering, omdat ze die nooit erkend hebben. Het Westen heeft na de val van het Taliban-regime in 2001 democratie naar Afghanistan gebracht, en de leiders die daaruit voortkomen zijn marionetten van het Westen, redeneren zij. De Taliban hielden daarom vast aan hun eis dat de regering niet zou deelnemen aan de onderhandelingen.

Khalilzad gaf al snel toe en schoof de democratie voor de gelegenheid opzij, wetende dat het gesprek anders afgelopen zou zijn. Hij vergooide zodoende de kans op een echt vredesakkoord.

De deal die zaterdag ondertekend wordt, is dus niet meer dan een eerste stap en ziet er in hoofdlijnen zo uit: de VS trekken een deel van hun troepen terug en de Taliban beloven dat Afghanistan geen uitvalsbasis meer zal worden voor Al-Qaida en andere jihadistische groepen als Islamitische Staat. Verdere terugtrekking van de VS wordt vermoedelijk afhankelijk gemaakt van de voortgang in een dialoog tussen de Taliban en een commissie van prominente Afghanen, die de bevolking moet vertegenwoordigen.

Khalilzad legt zo het grootste probleem op het bord van de Afghanen. Enerzijds is dat precies de plaats waar het thuishoort en geeft het Afghanen de kans om zelf hun toekomst te bepalen. Maar met deze constructie plaatst Khalilzad de Afghaanse regering wel op achterstand: de dialoog wordt geen onderhandeling tussen het Islamitische Emiraat (zoals de Taliban zich het land voorstellen) en de Islamitische Republiek, zoals Afghanistan officieel heet.

President Ashraf Ghani moet een stap opzij doen en een vertegenwoordiging samenstellen, waarin bijvoorbeeld zijn voorganger Hamid Karzai een plaats zal krijgen. Ook als dit harmonieus verloopt, is het de vraag of zij garanties kunnen afdwingen voor een blijvende vrede, zonder te veel toe te geven aan de wensen van de Taliban. Want waarom zouden die zich aan de afspraken houden als de internationale militairen eenmaal zijn vertrokken?

Dansen in de straten

De afgelopen dagen hebben de Taliban laten zien dat zij in staat zijn om hun troepen in het gareel te houden. Een semi-bestand dat zaterdag is ingegaan om wederzijds vertrouwen te winnen is goeddeels gerespecteerd. Dat alleen al is winst, in sommige steden dansten Afghanen in de straten.

Intussen was Khalilzad druk met het blussen van een nieuwe brand: ruzie over de uitslag van de Afghaanse presidentsverkiezingen. Onlangs werd bekend dat Ghani met een nipte absolute meerderheid voor vijf jaar is herkozen, maar zijn tegenstander Abdullah Abdullah houdt vol dat hij door fraude van de overwinning is beroofd. Hij kondigde een eigen regering aan, met zichzelf als president.

Ghani’s beëdiging stond gepland voor donderdag, maar Khalilzad heeft hem zo ver gekregen die uit te stellen (als officiële lezing geeft het presidentiële paleis angst voor het coronavirus), zodat het conflict niet escaleert vóór de historische dag die zaterdag moet worden.

Dit soort kunstgrepen laat zien hoe wankel de situatie is en wat een gok de VS nemen. Voor Khalilzads plaats in de geschiedenisboeken maakt dat misschien niet eens zoveel uit. Hij blijft hoe dan ook de man die een akkoord wist te sluiten met de Taliban. Als het later toch misgaat in Afghanistan, is dat de schuld van de Afghanen.