‘Solistisch’ Turkije staat nu alleen

Geopolitiek Turkije zit in het Syrische Idlib militair in het nauw en verwacht steun van westerse bondgenoten. De NAVO en de Europese Unie staan niet te trappelen, omdat de Turken recentelijk te veel hun eigen gang zijn gegaan.

Turkije heeft vrijdag het Westen onder grote druk gezet, nadat ruim dertig Turkse militairen donderdagavond waren omgekomen in gevechten met het Syrische regime in de Syrische provincie Idlib, niet ver van de Turkse grens. Turkije riep de NAVO bijeen. President Erdogan zou concrete steun van de VS geëist hebben tijdens een telefoongesprek met president Trump. Én Turkije nam de EU in de tang door publiekelijk aan te kondigen de grenzen naar de unie open te gooien voor vluchtelingen.

Turkije vindt al geruime tijd dat het door het Westen in de steek wordt gelaten. In de AKP van president Erdogan wordt westerse terughoudendheid om in Syrië in te grijpen zelfs vertaald als minachting voor moslims. Nu het in Idlib in de knel raakte, wilde het een signaal geven: help ons met Syrië!

De EU en de VS vinden dat Turkije vaak te solistisch opereert. In het najaar vielen de Turken Noord-Syrië binnen zonder NAVO-partners te informeren. Vorig jaar kocht Ankara bovendien Russische luchtafweersystemen, hetgeen bij de NAVO verkeerd viel en leidde tot een fiks conflict met de VS.

Terwijl de relatie met NAVO en EU moeizaam wordt, staat Turkije in Syrië tegenover Rusland dat daar het regime steunt. De Turkse druk op NAVO en EU had vrijdag niet onmiddellijk effect. Er kwam verbale steun, maar er volgden geen concrete militaire toezeggingen.

Secretaris-generaal Jens Stoltenberg, vatte vrijdagmiddag na NAVO-beraad de reactie van de bondgenoten samen. De NAVO-ambassadeurs condoleerden Turkije met het verlies. Ze roemden Turkije als een onmisbare partner. Ze spraken hun solidariteit uit en zouden de maatregelen die ze al genomen hebben voortzetten.

De Syriërs in Reyhanli zijn bang voor geweld

Cynische samenvatting

Gaat de NAVO ook nieuwe, concrete stappen nemen, vroeg een Turkse journalist? De bijeenkomst was een blijk van solidariteit, zei Stoltenberg.

‘De vergadering is de solidariteit’: ongewild gaf Stoltenberg daarmee een cynische samenvatting van het westerse antwoord op de crisis die al weken broeit en die in de nacht van donderdag op vrijdag snel was geëscaleerd. NAVO en EU zijn bezorgd, zeker, maar blijven vooralsnog in de dug out.

Turkije had donderdagavond laat om een bijeenkomst van de Noord-Atlantische Raad gevraagd onder Artikel 4 van het verdrag. Dat doe je niet zomaar. Dat kan alleen als de veiligheid of de territoriale integriteit van een land in het geding is. Een Artikel-4-vergadering heeft voor diplomatieke fijnproever dus wel enig gewicht, maar brengt nog geen oplossingen dichterbij.

De Europese Commissie reageerde ook behoedzaam. Erdogan had in de afgelopen tijd tot grote irritatie van Brussel gedreigd migranten uit Syrië door te laten reizen naar Europa. Na de migratiecrisis van 2015 kwamen Turkije en de EU overeen dat Turkije Syrische vluchtelingen tegenhoudt in ruil voor EU-geld. Kritiek op deze ‘deal’ was al vanaf het begin dat dit Turkije de mogelijkheid biedt de EU te ‘chanteren’ met het dreigement de grens te openen. Donderdagavond leek Turkije – niet voor het eerst – gebruik te maken van die positie. Een woordvoerder van president Erdogan liet weten dat Turkije „niet langer in staat was vluchtelingen tegen te houden”. In Turkse media verschenen beelden van vluchtelingen op weg naar de Griekse en Bulgaarse grens. Tegelijk was allerminst duidelijk of het Turkse dreigement werkelijk werd uitgevoerd en de grensbewaking werd opgeschort.

Turkije kan vluchtelingen niet meer tegenhouden, zei Erdogans woordvoerder

‘Deal verandert niet’

De Europese Commissie benadrukte vrijdag met klem dat aan de deal niks veranderd is. Turkije zou bevestigd hebben zich aan de afspraken te houden. Ook EU-buitenlandchef Josep Borrell liet na contact met de Turkse minister van Buitenlandse Zaken Mevlüt Çavuşoğlu weten de verzekering te hebben gekregen dat „Turkije toegewijd blijft aan de gezamelijke overeenkomst”.

Of er daadwerkelijk meer dan gebruikelijk migranten de EU binnenkomen waar dat niet de bedoeling is, bleef onduidelijk. Vooruitlopen op een reactie op nieuwe migratiestromen wilde de EU niet. Griekenland zou intussen de grensbewaking versterken. Bulgarije meldde ’s middags dat 1.000 bewakers extra op weg zijn naar de Bulgaars-Turkse grens.

Het Turkse dreigement brengt ook de losse eindjes van de zogeheten ‘Turkije-deal’ weer onder de aandacht. In de praktijk blijkt van de Europese belofte vluchtelingen op te nemen weinig tot niets terecht te komen, wat bijdraagt aan de Turkse onvrede. Turkije vindt bovendien dat het van de beloofde Europese fondsen te weinig terugziet. De toekomst van de deal hangt om die reden ook samen met gaande onderhandelingen over de Europese meerjarenbegroting, waarin geld kan worden gereserveerd voor ondersteuning bij de opvang van vluchtelingen.

De relatie met Rusland bleef in eerste instantie gespannen. Wel spraken de presidenten Erdogan en Poetin elkaar telefonisch, meldde de Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavrov. Ze zouden elkaar mogelijk snel ook persoonlijk ontmoeten. Tegelijk ontstond grote opwinding over het feit dat twee Russische fregatten door de Bosporus naar Syrië voeren. Het Kremlin sprak bovendien de hoop uit dat Turkije alles zou doen om Russische burgers en diplomatieke faciliteiten in Turkije te beschermen.