Recensie

Recensie Muziek

No is no: bij de Muntopera stuit ‘Don Giovanni’ op #metoo-demonstranten

Opera Mozarts opera’s zitten bomvol #metoo toont de Brusselse Muntopera in een trilogie van Don Giovanni, Le nozze di Figaro en Così fan tutte. Actueler wordt opera niet. Het tien uur durende geheel is inventief, maar vaak een te heftige aanslag op de zintuigen.

Scène uit Così fan tutte bij de Muntopera Brussel, met boven (zittend) sopraan Lenneke Ruiten (Fiordiligi), onder de nachtclub van Don Giovanni.
Scène uit Così fan tutte bij de Muntopera Brussel, met boven (zittend) sopraan Lenneke Ruiten (Fiordiligi), onder de nachtclub van Don Giovanni. Foto Forster / De Munt

In de week waarin Harvey Weinstein werd veroordeeld wegens aanranding, en operazanger Placido Domingo schuld bekende, sloeg Don Giovanni in de Brusselse Muntopera de hand aan zichzelf. Leven met minder vrije zeden? Dan liever dood.

Met een nieuwe productie van Mozarts opera’s op libretti van Lorenzo da Ponte onderneemt De Munt deze maand het heikele project waarvan je vermoedde dat het (ooit) zou komen: het brengt de drie titels niet alleen samen (zoals De Nationale Opera al deed in 2006) maar presenteert ze, hoewel nooit zo door Mozart beoogd, als één samenhangende ‘trilogie’.

Botsende klassen, schurende zeden, verleiding, verkleedpartijen; Le nozze di Figaro (1786), Don Giovanni (1787) en Così fan tutte (1790) delen genoeg thema’s. Dat besef vormde voor regisseursduo Le Lab (Jean-Philippe Clarac en Olivier Deloeuil) de basis van een aan tv-serie ‘24’ verwant eenheidsconcept, inclusief flitsende leader met de namen en hoofden van de hoofdrolspelers.

Ontucht in eigentijds Brussel

De opera’s spelen zich alle binnen één etmaal af in één gebouw te Brussel en, af en toe, in video’s op straat.

De verhalen/perspectieven wisselen uiteraard per avond; aan de partituren zelf is nauwelijks gesleuteld. Maar dezelfde zangers keren wel terug in verschillende rollen, en zo is op alle denkbare niveaus sprake van parallellie. Terwijl Almaviva zich in de Le nozze di Figaro fit fietst op zijn hometrainer, stretcht elders in het gebouw Fiordiligi zich vast warm voor de yoga-routine waarmee ze het schopte tot YouTube-Influencer – ook al wordt ‘haar’ opera Così fan tutte pas later die week gespeeld. Zo kijk je in een flitsend prismatisch geheel voortdurend naar meer handelingen, waarbij het effect van overprikkeling wordt afgetopt door videoschermen met nieuwsberichten én newstickers.

Drie opera’s presenteren als één klinkt leuk, maar hoe maak je dat zo’n idee hout snijdt en niet blijft steken in een tweedimensionaal studeerkameridee?

Bij voorbeeld door personages niet alleen kruislings op te laten duiken in elkaars opera’s, maar ze daarin zelfs een actief aandeeltje te gunnen. Zo is Ottavio (in Don Giovanni de brave man van Donna Anna) ook de architect van het nieuwe appartement van Susanna en Figaro (in Le nozze). En als de brave brandweerman Guglielmo in Così ontredderd constateert dat het met de monogame inborst van zijn verloofde niet best is gesteld, valt Giovanni himself hem zingend bij met wat geleende frases uit Guglielmo’s aria.

Overdaad

Het zit allemaal intelligent en soms verbluffend inventief in elkaar, maar het is ook veel. De mate waarin dat stoort, wisselt per voorstelling. In Don Giovanni denk je soms echt dat horen en zien je vergaan. Le nozze di Figaro bevestigt daarna het vermoeden dat in Don Giovanni al gloorde: dat één paraplu-concept de afzonderlijke plots ook diffuser maakt – hoewel het door drie vrouwen gezongen Porgi Amor wel ijzersterk is.

In Così blijkt dat het tussenoordeel toch niet sluitend was, want na zes uur blootstelling aan hipsterbaarden en genderfluïde paaldans, heb je geleerd je aandacht te richten op de primaire plaats van handeling en het nevengewriemel in dat enorme 3D-gebouw te laten voor wat het is. Ah, daar wordt het lijk van de Commendatore uit Don Giovanni naar buiten getakeld terwijl Fiordiligi en Dorabella net door hun geliefden worden verlaten. Goed, gezien, laat maar even. Datzelfde geldt voor sommige hyperactuele maar ook wat gekunstelde verwijzingen. Don Giovanni’s vrijersvoeten struikelen over woedende roze hesjes („No is No!”), Don Alfonso is queer en Fiordiligi draagt een Ban de BH-shirt. Heel 2020 allemaal. Maar impactrijker is de scène waarin Dorabella buitenechtelijke seks heeft met de verloofde van zus Fiordiligi, en zo te zien nog goede ook. Dáár kruipt de opera onder je huid en voel je de tijdloze relevantie, al was het maar doordat op veel stoelen in de zaal onrustig over het rode pluche wordt geschoven.

Energieke dirigent Manacorda

De aanpak van dirigent Antonello Manacorda sluit aan bij de theatrale opzet: hij dirigeert snel, energiek en met niet aflatende aandacht voor de zangers op het podium.

Manacorda’s tempi zijn een kwestie van smaak en het orkest van de Munt speelt uitstekend, in alle drie opera’s. Maar in Don Giovanni mis je onder die horizontale dynamiek ook de nodige aandacht voor de verticale wondertjes waarmee Mozart goed en kwaad opruwt tot grijstinten. Don Giovanni is opportunist, playboy en moordenaar, maar hoor hoe hij zingt! Door de muziek snap je zijn duizenden veroveringen óók. Die ambivalentie mist hier. Het nihilisme van de enscenering (betaalde seks, paaldans, bondage en masturbatie) dragen bij aan het verlangen naar complementair teder orkestspel. De wisselwerking tussen wat je hoort en ziet werkt beter in Così: Manacorda realiseert daar meer woelingen en het doorgaans melige overspelplotje komt hier juist wél uit de verf: als een levensecht relatiedrama.

Glansrol voor Lenneke Ruiten

Voor de cast – overall goed maar niet overal uitstekend – is het drieluik een uitputtingsslag, maar sopraan Lenneke Ruiten maakt van haar loodzware theatrale en vocale totaalpakket een triomf. Haar Donna Elvira is bevredigend, maar Fiordiligi past haar perfect; theatraal is ze grappig, kwetsbaar en sterk, vocaal lenig, licht, elegant en stralend. Om een beetje verliefd op te worden.

Vermelding verdienen verder de aardse Simona Saturová (Gravin/Donna Anna), krachtige bariton Björn Bürger (Almaviva/Don Giovanni) en karaktervolle Ginger Costa-Jackson als wellustige Dorabella (fraai mengend met Ruiten) en charmante Cherubino in Justin Bieber-stijl.