Een witte God? Dan ook een witte leider

Psychologie Uit gedachte-experimenten over nep-planeet Zombot blijkt dat ideeën over God samenhangen met ideeën over leiderschap.

Witte christenen in de Verenigde Staten zien hun God meestal als een witte man en dat draagt eraan bij dat ze witte mannen geschikter vinden voor leiderschapsposities dan zwarten en vrouwen. Dat wordt ondersteund door een reeks onderzoeken met honderden proefpersonen, die antropologen en psychologen van verschillende Amerikaanse universiteiten onlangs publiceerden in Journal of Personality and Social Psychology.

In het onderzoek zeiden volwassen witte christenen God eerder wit dan zwart te vinden; volwassen zwarte christenen vonden God juist eerder zwart dan wit. Allemaal zagen ze hun God (die in de Bijbel met Hij en Vader wordt aangeduid) eerder als man dan als vrouw. Verrassender was dat die ideeën over de huidskleur en het geslacht van God samenhingen met ideeën over leiderschap. Naarmate mensen er meer van overtuigd waren dat God een witte man is, wezen ze in een ander deel van het onderzoek vaker witte mannen aan als geschikte kandidaten voor leiderschapsposities, ten koste van zwarten en vrouwen.

‘Multiculturele’ kleurpotloden

Zulke vooroordelen bleken bij kinderen nog sterker aanwezig. Zowel zwarte als witte kinderen waren geneigd om God als een witte man te tekenen, terwijl ze toch ‘multiculturele’ kleurpotloden hadden gekregen: met diverse huidskleurtinten. De onderzoekers denken dat God-als-witte-man het beeld is dat Amerikaanse christelijke kinderen al vroeg leren en dat zwarte christenen zich daar pas op latere leeftijd tegen afzetten. De kinderen werd ook bij een aantal foto’s gevraagd wie ze dachten dat de baas was op het werk. Kinderen die een ‘wittere’ God hadden getekend, dachten vaker dat de witte mensen op de foto’s wel de baas zouden zijn.

Met deze onderzoeken is natuurlijk nog niet aangetoond dat het idee dat God wit zou zijn invloed heeft op opvattingen over zwarte en witte mensen als leiders – er is een verband aangetoond, geen causaliteit. Dat is ook niet eenvoudig. Het beeld van God als witte man is alomtegenwoordig (zoek maar eens ‘God’ op afbeeldingen op internet). Je kunt dat niet even in een experimentje uitschakelen door God, bijvoorbeeld, als zwarte vrouw af te beelden (en dan te kijken of ideeën over leiderschap veranderen). Dat kan zelfs zwarte mensen boos maken: de onderzoekers citeren een Afro-Amerikaanse vrouw die woedend werd over de ‘politiek-correctheid’ van een schilderij van kunstenares Harmonia Rosales dat God als zwarte vrouw toont. Beeld God af als zwart en/of vrouw, en mensen zien God nóg sterker als witte man. Dat werkt dus niet, in onderzoek.

Daarom probeerden de onderzoekers die causaliteit heel anders aan te tonen. Ze vertelden hun proefpersonen over een planeet, Zombot, waarop de Hibbles en de Glerks leefden, die geloofden in Liakbor de Schepper én geloofden dat Liakbor een Hibble was. Daarna vertelden ze een deel van de proefpersonen dat Liakbor inderdaad Hibble is, een deel dat de schepper eigenlijk Glerk is, en een deel dat Liakbor geen van beide is. Witte én zwarte Amerikanen, mannen én vrouwen, christenen én atheïsten vonden desgevraagd allemaal dat de Hibbles de baas op Zombot zouden moeten zijn als de schepper een Hibble was en dat de Glerks de baas zouden moeten zijn als de god een Glerk was. Zelfs atheïsten vonden dus dat de identiteit van de lokale god zou moeten bepalen welke sociale groep de macht heeft.

Gevoelig voor hiërarchie

Ook los van christelijke ideologie, concluderen de onderzoekers, zijn mensen geneigd om personen die op een god lijken geschikter te vinden voor posities die op die van een god lijken. De christelijke God voorstellen als een witte man legitimeert daarmee het idee dat witte mannen het meest geschikt zijn voor leiderschapsposities. Dat sluit aan bij eerder onderzoek waaruit bleek dat zwarte mensen positiever over witte mensen denken als ze Jezus als wit afgebeeld zien. Historici hebben ook wel beargumenteerd dat afbeeldingen van een witte Jezus Christus zijn ingezet om zwarte mensen ‘eronder te houden’.

Mensen zijn, net als andere apen, heel gevoelig voor hiërarchie, schrijven de onderzoekers in het nieuwe artikel. En we geloven ook graag dat we in een rechtvaardige wereld leven: we koesteren de illusie dat machthebbers de macht hebben omdat ze nu eenmaal bovengemiddeld intelligent en anderszins capabel zijn. Zo kunnen zelfs zwarte mensen het gevoel krijgen dat het rechtvaardig is dat vrijwel alle Amerikaanse presidenten witte mannen waren, dat 14 van de 15 grote Amerikaanse bedrijven een witte man aan het hoofd hebben, of dat God een witte man is.