‘De Olympische Spelen gaan altijd door; het draait om zaken, niet om sport’

Coronavirus Nu grote (sport)evenementen worden afgelast of uitgesteld, dringt zich de vraag op of ook de Olympische Spelen in Tokio in gevaar komen. Experts denken van niet, omdat de commerciële belangen te groot zijn.

Bewoners van Tokio bij de olympische ringen aan het Odaiba Marine Park.
Bewoners van Tokio bij de olympische ringen aan het Odaiba Marine Park. Foto Athit Perawongmetha/Reuters

Het is even na tien uur donderdagavond als wielerjournalist Raymond Kerckhoffs in de wandelgangen van het Crowne Plaza Yas Island in Abu Dhabi door een Amerikaanse collega wordt gewezen op een onheilspellende mail van de organisatie van de UAE Tour, een meerdaagse wielerwedstrijd die nog tot zaterdag zou duren. Het hotel waar media maar ook de voltallige organisatie van de wielerkoers logeert, is door de lokale autoriteiten per direct afgesloten. Er staat niet in de mail waarom, maar de reden laat zich raden. Later die avond volgt een perscommuniqué: bij twee Italiaanse stafleden van een van de twintig deelnemende wielerploegen is het coronavirus vastgesteld. De race wordt per direct afgelast. De drie hotels in Abu Dhabi waarover alle betrokkenen bij de koers zijn verdeeld, gaan op slot. De positieve gevallen zouden zijn gevonden in het rennershotel.

Nog die avond en nacht worden alle renners getest. Met een wattenstaafje in de neus wordt een monster bij ze afgenomen, en de temperatuur wordt gemeten. In het mediahotel is nog weinig aan de hand, maar na het ontbijt op vrijdagochtend mag Kerckhoffs zijn kamer niet meer verlaten. Door het raam ziet hij bij de hoofdingang ambulances af en aan rijden, waar mannen in witte pakken uit stappen.

Van de Nederlandse renners die in Abu Dhabi zijn – onder wie Wilco Kelderman, Wout Poels en Dylan Groenewegen – krijgt Kerckhoffs berichten dat zij zich niet zozeer zorgen maken over het virus, maar over de terugreis. Als ze net als de hotelgasten op Tenerife de komende twee weken vastzitten, missen ze kostbare trainingsdagen vlak voor aanvang van het wielerseizoen – of wat daarvan overblijft nu het coronavirus ook in het peloton rondwaart. Het lijkt een kwestie van tijd voordat ook de wielerklassiekers Strade Bianche en Milaan-Sanremo, waarvan het Italiaanse bedrijf RCS net als de UAE Tour organisator is en die voor komende maand gepland staan, worden afgelast. Daarmee staat het hele wielervoorjaar op losse schroeven.

Lees ook dit artikel over sportevenementen die zijn geannuleerd of aangepast wegens het coronavirus

Tientallen sportevenementen die de komende tijd gepland stonden, werden de voorbije dagen uit voorzorg afgelast of tot nader order uitgesteld. Op vrijdagmiddag ging het om meer dan honderd evenementen, wedstrijden of anderszins bijeenkomsten verspreidt over ruim dertig sporten.

Wat als de Spelen worden afgelast?

Wat nu als over iets minder dan vijf maanden ook de Olympische Spelen worden afgelast, of met een jaar worden uitgesteld, zoals het Canadese lid van het Internationaal Olympisch Comité (IOC) Dick Pound afgelopen week opperde? Kan dat überhaupt bij een evenement dat naar verluidt meer dan 25 miljard euro heeft gekost en is afgestemd op de grote sportcompetities in bijvoorbeeld Noord-Amerika? Alleen in de oorlogsjaren 1914, 1940 en 1944 gingen de Spelen niet door, maar dat was ver voor het tijdperk waarin tv-omroepen als het Amerikaanse NBC recorddeals ter waarde van vier miljard euro sloten om de Spelen uit te mogen zenden. Een woordvoerder van NBC zegt dat het bedrijf er niet uit van uitgaat dat het van een annulering komt. „Het virus heeft op dit moment geen impact op onze voorbereidingen.”

De kans dat de Spelen van Tokio worden afgelast lijkt klein vanwege de grote commerciële belangen. Foto Jae C. Hong/AP

De Olympische Spelen zijn uitgegroeid tot een commercieel conglomeraat waar zoveel meer op het spel staat dan eremetaal. De organisatie draait op een donatie van het IOC van bijna 750 miljoen euro, lokale sponsoren zitten voor bijna drie miljard euro in de Spelen. Kaartverkoop moet ook 750 miljoen opleveren, en dan hebben we het nog niet over alle internationale mediapartijen, de toerismebranche, en hoofdsponsoren als Coca-Cola, die bij elkaar miljarden uitgaven om die met de Spelen terug te kunnen verdienen.

Maar ongeacht de belangen is de Olympische Spelen afblazen formeel mogelijk, zegt hoogleraar sport Marjan Olfers. „Als de autoriteiten van Tokio, of van Japan zeggen dat de Spelen niet door kunnen gaan omdat de volksgezondheid in gevaar komt, dan heeft niemand daar wat tegenin te brengen. Wie dan opdraait voor alle gemaakte kosten hangt af van de contracten die vooraf zijn ondertekend. Maar dan moeten er gekke dingen gebeuren in Japan. Ik acht de kans heel klein dat de Spelen worden afgelast. Wel kan een groep die meer risico loopt het coronavirus te krijgen, zoals ouderen naar het nu lijkt, afgeraden worden naar Tokio te reizen.”

Volgens Olfers is het organisatiecomité Tokyo 2020 in zee gegaan met allerlei bedrijven die de financiële risico’s bij afgelasting zoveel als mogelijk neer hebben gelegd bij ‘de ander’. „In de praktijk zal de minst machtige partij de meeste schade lijden.” Verzekeraar Allianz, vanaf 2021 een van de hoofdsponsoren van het IOC, zegt dat het op dit moment niet waarschijnlijk is dat de Spelen worden geannuleerd. Mocht het toch gebeuren, dan verwacht woordvoerder Daniel Asschof slechts „minor claims” van vooral mediabedrijven die proberen schade te verhalen. „Maar in de meeste polissen zal niets staan over een besmettelijk virus.”

Forenzen in Tokio op weg naar hun werk op het station van Shinagawa. Foto Charly Triballeau/AFP

Het IOC is goed verzekerd

Zelf zal het IOC zich goed hebben verzekerd tegen annulering door een pandemie, denkt advocaat gespecialiseerd in evenementenrecht Jan de Wrede. „Middels een consortium van misschien wel twintig verzekeraars” die dan gezamenlijk zouden uitkeren. Het IOC heeft al gezegd over een noodfonds van een miljard te beschikken, om de gevolgen van een calamiteit als deze op te vangen.

Het IOC zou in theorie de Spelen ook zelf nog kunnen afgelasten, zegt Olfers. „Maar dat lijkt me gezien de aansprakelijkheid niet voor de hand liggen. Die beslissing zullen ze overlaten aan de overheden, die hen dan wordt opgelegd en ze zich kunnen verschuilen achter een bepaling over onheil van buitenaf.” De Wrede beaamt dit: „Het IOC zal bij een beslissing om de Spelen af te gelasten voor een onderbouwing zoveel als mogelijk met de vinger wijzen naar de overheden, waardoor zij geen andere keus had dan tot afgelasting over te gaan.”

Als het coronavirus in mei nog altijd een wereldwijd gezondheidsrisico vormt, is annulering van het evenement niet de enige optie. Er wordt ook gedacht het toernooi met een jaar uit te stellen, maar volgens IOC-lid Pound gaat dat problemen opleveren met andere evenementen die gepland staan voor de zomer van 2021. „De Spelen verplaats je niet zomaar”, zei hij tegen persbureau AP.

Een andere mogelijkheid is dat de stadions leeg blijven en de Spelen voor het eerst in de geschiedenis zonder publiek plaatsvinden. Verplaatsen naar een andere stad is afgelopen week ook in diverse media besproken. Londen bood zich aan, maar dat lijkt te kort dag. Bovendien verplaats je dan het probleem van de ene naar de andere stad. Uitsmeren over meerdere steden dan, de ene sport hier en de andere daar, opperde voormalig IOC-lid Els van Breda Vriesman in gesprek met NRC. Maar dat lijkt ook niet haalbaar als overal ter wereld nu al grote sportevenementen worden geannuleerd.

De onderliggende vraag is wat belangrijker wordt geacht: de financiële belangen van de Spelen, of de wereldwijde volksgezondheid? De Japanse overheid en de lokale autoriteiten in Tokio hebben taskforces in het leven geroepen die maatregelen tegen het virus nemen, onder leiding van de Japanse minister-president Shinzo Abe. Hij wil de komende twee weken alle (sport)evenementen in het land opschorten. Het organisatiecomité Tokyo 2020 laat weten dat er sinds 4 februari een taskforce is die in continu overleg staat met het IOC. „We zullen alle maatregelen treffen in samenspraak met alle relevante organisaties”, schrijft een woordvoerder in een e-mail.

Koffiedik kijken

Het IOC onderschrijft dat in een statement, en zegt in voortdurend contact te staan met de wereldgezondheidsorganisatie WHO. Marion Koopmans, hoofd van de afdeling virologie aan het Erasmus MC, zit in de Emergency Committee die de WHO in het geval van een dreigende pandemie samenstelt, en dat onder meer adviseert over wat te doen met massabijeenkomsten als de Olympische Spelen, nu het coronavirus zich over de wereld verspreidt. Zouden de Spelen volgende week beginnen, dan zou de WHO volgens Koopmans „een inschatting maken van de risico’s van verdere verspreiding. En dat hangt samen met de situatie in verschillende landen.” Met andere woorden: het is koffiedik kijken op dit moment. De situatie kan in mei, als het IOC een besluit wil nemen, compleet anders zijn.

Amir Attaran, hoogleraar in de rechten en medicijnen aan de Universiteit van Ottawa in Canada, denkt dat de Spelen in Tokio onder geen beding zullen worden afgelast, vanwege de financiële belangen. In de lente van 2016, een paar maanden voor de Spelen van Rio, publiceerde hij een wetenschappelijk artikel op de website van de Harvard Public Health Review waarin hij vijf redenen geeft waarom Rio 2016 moest worden afgelast of verplaatst omwille van het zikavirus dat destijds rondwaarde in Brazilië en vooral gevaarlijk was voor zwangere vrouwen.

Het New Tokyo Stadium, middelpunt van de Olympische Spelen, later dit jaar in Tokio. Foto Charly Triballeau/AFP

Een paar maanden na die publicatie, in juni 2016, ontving Attaran een uitnodiging om deel uit te maken van de Emergency Committee die moest adviseren of een drie weken durende massabijeenkomst in Brazilië verstandig zou zijn in de wetenschap dat er miljoenen mensen naar Rio zouden komen en potentieel risico zouden lopen. Voorwaarde om zitting te nemen in dat panel was dat Attaran een vertrouwelijkheidsdocument zou ondertekenen waarin een paragraaf werd opgenomen dat hem verbood met derden te delen wat hij zou bespreken in het panel – zijn eigen mening incluis. Deze Confidentiality Undertaking is in het bezit van NRC, net als een mailwisseling tussen Attaran en de WHO.

Toen Attaran het document getekend terugstuurde, maar met de genoemde paragraaf doorgehaald omdat hij weigerde afstand te noemen van zijn „academische vrijheid”, werd de uitnodiging voor het panel ingetrokken. Nu zegt Attaran: „Vooraanstaande critici en academici worden naar dat panel gelokt om vervolgens een zwijgclausule te tekenen. Zo’n overeenkomst is logisch als het gaat om vertrouwelijke informatie over landen, maar nu mocht ik mijn mening niet eens verkondigen. Als de situatie zich zou voordoen dat ik zou adviseren om de Spelen van Rio door het zikavirus af te gelasten, had ik daar nooit over mogen praten. In een panel experts zitten altijd dissidenten. Maar die zal je niet horen, door dat document. Let maar op, de WHO zal bij monde van één persoon naar buiten treden, zodat het lijkt alsof er consensus is.” Een woordvoerder van de WHO wil desgevraagd geen commentaar geven.

Voor professor Attaran is het duidelijk: „De Olympische Spelen gaan niet om sport, maar om zaken.”