Recensie

Recensie Boeken

De ontroerende roman van een Deense sterschrijfster (●●●●)

Helle Helle Zij, de nieuwe roman van de Deense sterauteur Helle Helle, gaat over een zestienjarig meisje en haar ongeneeslijk zieke moeder. Dit is een ontroerend boek over het onvermijdelijke verlies van een geliefde.

Foto Olga Glebska/Getty Images/iStockphoto

‘Vorm is hier inhoud, inhoud is vorm,’ zei Samuel Beckett (1906-1989), bewonderend, over Finnegans Wake van James Joyce. Het citaat is evengoed van toepassing op Becketts eigen werk. Hoe iets verteld wordt heeft in Becketts teksten minstens zoveel betekenis als wát er verteld wordt; soms bevordert hij een vormkeuze zelfs tot het onderwerp van de vertelling. In Molloy (1951) thematiseert hij de gebruikte tijdsvorm. Zijn titelpersonage spreekt over zijn eigen leven, dat voor zijn gevoel al is afgerond. ‘Is there any tense for that?’ Schrijven is voor hem een manier ‘to finish dying’; hij ís niet dood, maar hij ervaart het beschreven leven alsof het al achter de rug is. Het personage noteert: ‘This should all be rewritten in the pluperfect.

Het was Beckett, en die zin in het bijzonder, die de Deense schrijfster Helle Helle (1965) inspireerde tot de titel van haar roman uit 2011: Dit zou in de tegenwoordige tijd geschreven moeten worden. Daarin toonde Helle zich geïnteresseerd in het tegenovergestelde van wat Beckett deed: hoe dat wat afgesloten is voortduurt. Hoe je iets wat al gestorven is levend houdt.

Zij voegt de daad bij het woord: het hele boek is in de tegenwoordige tijd geschreven. Zoiets hoeft natuurlijk niet op te vallen, maar Helle zorgt ervoor dat die keuze geen lezer ontgaat. Doorlopend zet ze tijdsbepalingen in die niet met de tegenwoordige tijd stroken: ‘de lamp gaat gisteren stuk’, ‘vorige week komt hij aanhollen’. Voor die ingreep betaalt ze een prijs: bij zo’n zinnetje word je telkens even uit de vertelling geslingerd.

Symbiose

De ‘zij’ van de titel zijn een zestienjarig meisje en haar moeder. De moeder is ziek, heeft niet lang meer te leven. Zij beschrijft het laatste jaar dat ze samen doorbrengen. Een groot deel van het verhaal wordt in de derde persoon meervoud verteld, wat de symbiotische band tussen het meisje en haar moeder benadrukt. Hoewel de aanstaande dood van de moeder al vroeg wordt aangekondigd, zijn we er vooral getuige van hoe het gewone leven doorgaat: de dochter leert nieuwe klasgenoten kennen, doet de was, kookt macaroni, eet een boterham. Simpele dingen. Het doodvonnis sluimert op de achtergrond.

Bij Helle voltrekken de ingrijpende gebeurtenissen zich op off-beat-momenten. Neem deze passage, als moeder en dochter thuiskomen na de boodschappen: ‘Haar moeder [gaat] met haar jas aan op de bank liggen, zij staat in de keuken en pakt de spullen uit, kijkt af en toe door de deuropening in de woonkamer. Haar moeder ligt met haar handen boven op haar jas, de jas beweegt op en neer. Ze hebben meel gekocht en appels, ze legt de appels in de vensterbank en doet het meel in de pot, ze knoeit een beetje, veegt het op.’ Het gaat nog even door over die boodschappen; hoe het meisje de tassen opvouwt, water in het koffieapparaat giet. Alles in met komma’s verbonden korte, monotone zinnetjes. Onderkoeld, praktisch. Ik vind het een schitterend fragment. Door die aandacht voor koffie en meel en boodschappentassen zou je bijna missen dat dit meisje even controleerde of haar moeder nog wel ademde.

Helles stijl doet denken aan een filmscript: ze vermeldt wat personages zien, doen, zeggen, horen – het is aan de lezer daar gedachtes en gevoelens uit te destilleren. Het is een doeltreffende methode om sentimentaliteit tegen te gaan. Daarnaast zorgt dat voortdurende wegbewegen van het drama ervoor dat het boek niet zozeer de dood, maar het doorleven centraal stelt. Want Zij gaat niet over een dochter die haar moeder verliest, maar over een moeder en een dochter die hun best doen, ondanks het drama dat hen te wachten staat, door te leven. Alle ogenschijnlijk onbelangrijke details tellen mee bij wat Helle voor ogen moet hebben gestaan: de laatste maanden van het leven van moeder en dochter samen, in hun volheid, te boekstaven. En daarmee vast te houden.

Perpetuum mobile

Het mag dan hier en daar wat hobbelig lezen, op metaniveau ontroerde de tegenwoordige tijd me. Met behulp van die kunstgreep bindt de schrijfster de strijd aan met de tijd, en daarmee met het onvermijdelijke verlies van een geliefde. Door alles, zelfs flashbacks, ‘nu’ te laten plaatsvinden, houdt Helle deze periode (en dus de moeder) kunstmatig in leven, een effect dat nog versterkt wordt door het feit dat de vertelling circulair is; aanvang en slot sluiten op elkaar aan. Het romanuniversum dat Helle voor haar twee personages schiep is als een perpetuum mobile; hier zal het laatste jaar dat moeder en dochter samen doorbrengen nooit eindigen. Daardoor had ik, na het lezen van Zij, het gevoel dat ik (toch, ook) een boek over rouw had gelezen. Het is Helle’s aangrijpende poging om met literaire middelen de dood te pareren. De vorm is hier de inhoud.