Reportage

In dit Slowaakse dorp stemmen ze uit protest op een neonazi

Verkiezingen Slowakije In Slowakije is het wantrouwen tegen de ‘corrupte’ gevestigde politieke orde zo groot, dat veel inwoners van Slovenska Lupca zaterdag gaan stemmen op de omstreden politicus Marian Kotleba. Hij verheerlijkt het nazi-verleden van Slowakije en noemt Roma „parasieten”.

In Slovenska Lupca is de extreem-rechtse Volkspartij van Marian Kotleba populair. Bij de vorige parlementsverkiezingen, vier jaar geleden, kreeg de partij bijna 15 procent van de stemmen - bijna twee keer zo veel als landelijk.
In Slovenska Lupca is de extreem-rechtse Volkspartij van Marian Kotleba populair. Bij de vorige parlementsverkiezingen, vier jaar geleden, kreeg de partij bijna 15 procent van de stemmen - bijna twee keer zo veel als landelijk. Foto Robert Nemeti

Het is elf uur ’s ochtends en vloerenlegger Jan Trnka heeft al een paar halve liters bier achter de kiezen. In Slowaakse dorpen als Slovenska Lupca is op zondagochtend weinig anders te doen dan in de kerk of in de kroeg zitten. „En dat laatste vind ik leuker”, zegt Trnka (31), een potige kerel met een volle baard, een lange paardenstaart en een vrolijke bulderlach. Hij en acht vrienden vermaken zich met drinken, roken, sport kijken en over politiek praten.

De mannen zijn het over veel oneens, maar niet over op wie ze zaterdag bij de parlementsverkiezingen gaan stemmen: de extreem-rechtse Volkspartij Ons Slowakije van Marian Kotleba. „Een proteststem tegen de heersende politici die ons land hebben verkocht en beroofd”, zegt Trnka met een boze blik. Die klaart binnen een seconde op en dan zijn er ineens pretogen: „Lekker rebelleren.”

Hoe verder je van Bratislava vandaan rijdt, hoe meer campagneposters van Marian Kotleba er langs de Slowaakse wegen hangen. En hoe groter de afstand tot de hoofdstad, hoe zeldzamer het is dat die posters zijn beklad met zwarte verf of graffiti („stop fascisme”). Op de reclameborden die onaangeroerd zijn, belooft een kalende man met een getrimd snorretje dat hij lhbt, de EU en de „oorlog met Rusland” een halt zal toeroepen. Kotleba wil gratis zorg voor kinderen en bejaarden. En „banen in plaats van uitkeringen” voor de Roma-minderheid. Op het eerste gezicht conservatief-nationalistische, maar in Slowakije weinig controversiële standpunten.

Kotleba is echter geen radicaal-rechtse populist zoals die overal tegen de elite en tegen migratie ageren – van dat slag heeft Slowakije ook een keur. Hij gaat veel verder. Kotleba verheerlijkt het nazistische verleden van Slowakije, noemt Roma „parasieten”, bepleit het oprichten van milities om het recht in eigen hand te nemen en moet volgende maand voor de rechter verschijnen vanwege een schenking van 1.488 euro die hij aan enkele gezinnen gaf. Het bedrag is een cijfercode waarmee neonazi’s hun witte superioriteitsdenken en Adolf Hitler eren. Toeval, luidt zijn verdediging.

De voormalige middelbare schoolleraar en uitsmijter gaat al een tijdje mee in de politiek. Hij zit in het parlement, was provinciegouverneur en werd vorig jaar vierde bij de presidentsverkiezingen. Peilingen zijn in de laatste weken voor de verkiezingen verboden, maar de afgelopen maanden werd steun voor zijn Volkspartij Ons Slowakije geschat tussen de 12 en 16 procent. Daarmee zou deze na regeringspartij SMER de op één na grootste fractie kunnen worden. Onder jongeren is de Volkspartij zelfs het meest geliefd.

Lees ook: Moordzaak onderzoeksjournalist komt op cruciaal moment voor verkiezingen

De vraag is waarom. Waarom is een beweging wier leden met uniformen en fakkels door de straten trokken, geen verkiezingsprogramma heeft en nauwelijks meer op straat campagne voert zo populair in een Midden-Europees land waar, ondanks woekerende corruptie, vrijwel alle inwoners profiteren van aanhoudende economische groei en lage werkloosheid? Een land met 5,5 miljoen inwoners waar zowel het aantal immigranten van buiten Europa als het aantal emigranten naar elders in Europa veel te klein is om ontwrichtend te zijn.

Balletje-balletje

Centraal in Slowakije, ruim twee uur ten oosten van Bratislava en net voorbij de provinciehoofstad Banska Bystrica waar Kotleba tussen 2013 en 2017 gouverneur was, ligt Slovenska Lupca. Een dorp met drieduizend inwoners dat exemplarisch is voor Kotleba’s populariteit. Bij parlementsverkiezingen vier jaar geleden kreeg Kotleba hier 15 procent van de stemmen, bijna twee keer zo veel als landelijk. Bij de gouverneursverkiezing van 2013 stemde zelfs 75 procent van het dorp op hem.

Het is een gemeente waar een supermarkt, een postkantoor, een groenteboer, een apotheek, een pinautomaat, een pizzeria, een koffiebar met VT Wonen interieur en een handvol kroegen wijzen op een gezonde middenstand. Waar elk uur een trein en een bus stoppen voor verbinding met de rest van de wereld. En waar werk is, in de nabijgelegen fabrieken, bosbeheer en in de bouw. Al wordt er geklaagd dat sinds de invoering van de euro wél de kosten, maar niet de salarissen zijn gestegen.

„Het verhaal dat de aanhang van extreem-rechts zou bestaan uit gemarginaliseerde mannen zonder werk en perspectief is een mythe”, zegt sociologe Olga Gyarfasova. Zij verklaart de opmars van Kotleba grotendeels uit de ontmaskering van de gevestigde orde. De moord op een onderzoeksjournalist legde twee jaar geleden bloot hoe politici, oligarchen en de georganiseerde misdaad balletje-balletje spelen met de Slowaakse bevolking. Dat leidde tot massale protesten, maar de meeste betrokkenen behielden hun macht. Er werd een mensenrechtenactivist, Zuzana Caputova, tot president gekozen, maar die heeft weinig te vertellen.

„Het heeft veel kiezers woedend gemaakt op iedereen die ze ervan verdenken van hen te profiteren. Van de rijken in de stad die dat vast via corruptie zijn geworden, tot de Roma van wie ze vinden dat die het sociale stelsel uitbuiten”, zegt Gyarfasova. Eerder beloofde Kotleba „orde op zaken te stellen onder de dieven met dassen en parasieten in Roma-kampen”. Sinds een jaar heeft hij zijn toon gematigd en spreekt hij kiezers aan met een appèl dat de staat er moet zijn voor ‘fatsoenlijke mensen’ en traditionele familiewaarden.

Nazistische vazalstaat

Anderen wijten Kotleba’s opmars vooral aan slecht onderwijs en een gebrek aan historisch besef. Juraj Lepis (35), een historicus uit de buurt, zat op de school waar Kotleba computerles gaf. „Hij bracht zijn leerlingen de Hitlergroet”, zegt Lepis. Ondertussen werd, net als op andere scholen „de geschiedenis van de oorlog in twee lesuurtjes afgedaan. We durven er niet over te praten”. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Slowakije een nazistische vazalstaat die naar hartelust Joodse inwoners aan de Duitsers uitleverde.

Lepis staat op zondagavond in het kleine culturele centrum van Slovenska Lupca, waar het houten podium zwaar versleten is door de volksdansen die er geregeld worden opgevoerd. Bezorgde bewoners, onder wie software-ontwikkelaar Martin Bobak (41), zijn samengekomen voor de vertoning van een film en een discussie over de Slowaakse collaboratie met Lepis. Toen Kotleba hier begin januari een bijeenkomst hield, was de zaal afgeladen met tweehonderd fans. Voor de zwart-witfilm zijn negentien mensen komen opdagen. „Ik heb niet de illusie dat we de mensen die al gehersenspoeld zijn, die Kotleba volgen als een religieus leider, bereiken”, zegt Bobak. „We moeten ons richten op de twijfelaars die een proteststem willen uitbrengen, maar zelf niet zo extremistisch zijn.” Die lijken vanavond niet zijn komen opdagen.

Jan Trnka stemde een jaar geleden op de progressieve Caputova „omdat ik het sympathiek vond een vrouw te verkiezen”. Hij snapt dat veel mensen bang zijn voor Kotleba’s extremisme. „Maar wat hij zegt over Roma, zeggen andere politici ook, alleen luider.” Met dat argument werd een poging Kotleba’s partij te verbieden vorig jaar door de rechter afgewezen: andere politici ageren ook tegen de Roma, die 10 procent van de bevolking uitmaken.

Monika Palkova (52), die in de supermarkt werkt, gaat zeker op de Volkspartij stemmen „om de druk op die zigeunerprofiteurs op te voeren”. Maar ze heeft zelf geen slechte ervaringen met Roma en een echte fan van de radicale partij is ze ook niet. „Je wilt die mannen van Kotleba toch niet in een donker steegje tegenkomen”, zegt ze terwijl ze het kaasschap bijvult.

Anderen voelen zich juist aangetrokken tot de oorlogsretoriek en nazi-nostalgie van Kotleba. Marek Klinec (35), een vriend van Trnka die zowel accountant als kroegbaas is, volgt een jachtcursus om te leren schieten en zichzelf en zijn land te verdedigen. „Al voel ik me niet bedreigd.” Hij laat een ring van zijn vinger glijden om de inscriptie te tonen: „de Slowaakse staat bedankt u”. Die kreeg zijn grootmoeder omdat de familie een flinke schenking had gedaan aan het collaborerende regime tussen 1939 en 1945.

Lees ook dit profiel van de buitenstaander die president werd: Zuzana Caputova

De steun voor en aversie tegen Kotleba verdelen Slovenska Lupca. Bij de bushalte vertelt Lucia Pastercakova (36) dat ze door diens retoriek persoonlijk meer racisme ervaart. Ze is ambulanceverpleegkundige en woont in één van de twaalf huizen in de Roma-nederzetting aan de andere kant van het spoor. „Ik begrijp dat mensen niet meer weten welke politici ze kunnen vertrouwen. Maar ik nodig iedere skinhead uit een dag in mijn schoenen te lopen voordat hij beweert dat wij de oorzaak van alle problemen zijn.”

Wat Jan Trnka en zijn vrienden waarderen is dat Kotleba, in tegenstelling tot andere politici, naar hun dorp kwam. Dat hij hen ziet staan. Dat ze door hem ergens bijhoren. „Het is een normale vent, je kan hem gewoon een hand geven”, zegt Trnka. „Een paar jaar geleden hebben ze hier in de buurt een straatfeest georganiseerd en goulash voor ons gekookt.” Toen er in 2016 overstromingen waren in Slowakije hielp zijn partijkader met schoonmaken.

Juist grass roots campagne voeren, waar Kotleba zijn eerste fans mee won, wordt de politicus steeds moeilijker gemaakt. Zijn bezoek aan het cultureel centrum van Slovenska Lupca in januari werd verstoord door demonstranten die hem sindsdien overal volgen. Kotleba treedt nauwelijks meer op in het openbaar en moet het hebben van filmpjes die hij op Facebook verspreidt.

Martin Bobak, die het protest tegen Kotleba in januari aanvoerde, is trots „dat de golf van de anti-fascistische tegenbeweging hier in gang gezet is”. Maar dat staalt Kotleba’s aanhangers tegelijkertijd in hun overtuiging en slachtofferschap. „Als hij wordt aangevallen of negatief wordt afgeschilderd, komen we nog meer voor hem op”, zegt kroegbaas Marek Klinec. „Een aanval op hem, is ook een aanval op ons.”