Hoelang voordat de pillen op zijn?

Medicijnvoorraad De wereld haalt veel van de grondstoffen voor medicijnen uit China. Wat als deze fabrieken door het coronavirus gesloten blijven?

De productie van verschillende medicijnen in fabrieken in Nantong City, China. China is ’s werelds grootste producent van grondstoffen voor geneesmiddelen.
De productie van verschillende medicijnen in fabrieken in Nantong City, China. China is ’s werelds grootste producent van grondstoffen voor geneesmiddelen. Foto AP / EPA

Medewerkers van de Ofichem Groep, een internationale ontwikkelaar en distributeur van farmaceutische ingrediënten, zitten thuis. Ze werken normaal op een inkoopkantoor in de Chinese provincie Zhejiang, maar „mogen nu een keer per twee dagen een uur of drie naar buiten om boodschappen te doen”, zegt hun baas Weite Oldenziel, vanuit het hoofdkantoor in Groningen.

In de schaduw van de directe gevolgen van het coronavirus, sluimert een ander probleem. China is ’s werelds grootste producent van grondstoffen voor geneesmiddelen. In de door het virus getroffen provincies Hubei (met hoofdstad Wuhan) en Zhejiang zijn meer dan honderd productiefaciliteiten voor de geneesmiddelenindustrie, waarschuwen farmaceuten.

Luister ook naar de podcast Onbehaarde Apen: De strijd tegen corona: wie speelt welke rol?

De Verenigde Staten bijvoorbeeld, halen 70 tot 80 procent van de grondstoffen voor medicijnen uit China en India, waarvan het leeuwendeel uit China, schatten gezondheidsexperts tegenover persbureau Reuters. Ook van in Nederland gebruikte medicijnen komen veel grondstoffen uit China, bevestigt het ministerie van Volksgezondheid. India, waar grote farmaceuten fabrieken hebben staan, is volgens The Financial Times voor 70 procent afhankelijk van China voor de productie van grondstoffen voor medicijnen.

„Als deze situatie voortduurt, kunnen we niet uitsluiten dat de impact op medicijnvoorraden groot zal zijn”, aldus Medicines for Europe, de Europese belangenclub voor fabrikanten van patentloze medicijnen. Toezichthouders zien het risico ook. Het Europees Medicijnagentschap schrijft dat het virus potentieel kan leiden tot wereldwijde extra tekorten. En een vertegenwoordiger van de Amerikaanse Food and Drug Administration liet aan nieuwszender CNN weten zich „er terdege van bewust te zijn dat de uitbraak waarschijnlijk gevolgen zal hebben voor de toeleveringsketen van medische producten, inclusief mogelijke tekorten van belangrijke medische producten in de VS.”

Eén ding is zeker: het probleem is nog ver van huis. Fabrikanten bestellen grondstoffen zo’n acht maanden van tevoren, juist omdat de aanvoerlijnen uit Azië zo lang zijn. Daarnaast is het „heel moeilijk te achterhalen waar tekorten kunnen ontstaan”, zegt Erin Fox, expert in medicijntekorten bij de Amerikaanse University of Utah. „Farmaceuten mogen bijna alles rond hun productie geheimhouden, zoals de specifieke fabriek, grondstof en zelfs het bedrijf dat het medicijn maakt.”

Tekenen van onrust

Naast onduidelijkheid, zijn er wel al tekenen van onrust. Het Indiase farmabedrijf Cipla waarschuwde dat veel bedrijven „eind deze maand door hun voorraden kunnen raken als Chinese fabrieken hun lichten uit houden”. Het farmabedrijf Overseas Healthcare liet weten dat de prijs van azithromycine en andere antibiotica met de helft is gestegen sinds de uitbraak in januari. Ondernemer Oldenziel zegt dat zijn bedrijf het prijsopdrijvende effect ook merkt bij antibiotica. „Prijzen gaan enorm de lucht in. Er is onrust op de markt.”

Die onrust bereikt ook de Indiase overheid. The Times of India meldde dat een door de overheid aangesteld expertcomité adviseert om exportrestricties te overwegen voor twaalf medicijnen: verschillende antibiotica, vitamine B1, B2 en B6 en het hormoon progesteron. „We begrijpen dat er genoeg voorraad is voor minstens twee maanden”, zegt een lid van het comité tegen de krant, maar „aangezien de provincies Hubei en Shandong verantwoordelijk zijn voor 20 tot 25 procent van de grondstoffen, kan er een sneeuwbaleffect ontstaan als de problemen aanhouden”.

Lees ook: Met Covid-19 vragen bedrijven zich af: wanneer komt alles weer op gang?

Ondanks deze slechte voortekenen, ziet Jan Burger, inkoopspecialist van actieve grondstoffen voor medicijnen bij 4Pharma & Health, nog lang geen reden tot paniek. „Farmaceuten hebben veiligheidsvoorraden van minimaal drie maanden. Er zijn er genoeg die een jaar voorraad van hun belangrijkste producten hebben. Pas als fabrieken nog maanden dichtblijven, wordt het riskant.”

Dat er nog geen acuut probleem is, denkt ook Jean Hermans van Bogin, de Nederlandse koepelorganisatie voor fabrikanten van patentloze geneesmiddelen. „Ziekenhuizen vragen al aan farmaceuten hoe lang zij nog kunnen leveren. Er is nu nog geen probleem, maar wel als dit veel langer duurt.”

De productie van verschillende medicijnen in fabrieken in Nantong City, China. China is ’s werelds grootste producent van grondstoffen voor geneesmiddelen. Foto AP / EPA

Leveranciers maken zich wel al zorgen, zegt Ludwig Castelijns, voorman van Mosadex, de grootste medicijngroothandel in Nederland. „Zeker als dit aanhoudt. De gevolgen nemen exponentieel toe als de sluiting van fabrieken vier, vijf, of zes maanden duurt. En de gevolgen van het virus kunnen een jaar, misschien zelfs twee doorwerken.”

Duidelijk is wel dat farmaceuten een gelukje hebben gehad. Chinees Nieuwjaar was voor de verspreiding van het virus desastreus, maar zorgde er wel voor dat farmaceuten vooraf rekening hielden met een productiestop. Oldenziel van de Ofichem Groep: „Chinees Nieuwjaar duurt elk jaar een beetje langer door de toegenomen welvaart, dus we hadden al 2,5 week extra aan producten ingekocht.”

Liever innovatieve kankermedicijnen

Het fenomeen van medicijntekorten en een kwetsbare productieketen is niet nieuw. Vorig jaar waren bijna 1500 geneesmiddelen in Nederland meer dan twee weken niet leverbaar, een record. Minister Bruno Bruins (VVD, Medische Zorg) wijst in antwoorden op Kamervragen vaak naar de afhankelijkheid van met name China en India. Doordat medicijnen uit steeds minder fabrieken komen, hebben fouten zoals een afgekeurde partij of calamiteit in een fabriek wereldwijde gevolgen.

Dat is niet altijd zo geweest. Geneesmiddelentekorten waren in de jaren negentig nog zeldzaam. Fabrieken stonden nog met name in landen als de Verenigde Staten, Zwitserland, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. Vanaf begin 21ste eeuw is een groot deel van de productie verplaatst naar lagelonenlanden, veelal China en India. „Bij medicijnen waar geen patent meer op rust, is er een race to the bottom geweest”, zegt Hermans van farmabelangengroep Bogin. „Bedrijven kunnen alleen nog aan de lage kostprijs voldoen als ze de productie outsourcen naar landen als India en Pakistan.”

Bij problemen in de productie staat Nederland volgens het RIVM „achteraan in de rij”

Een treffend voorbeeld is het antibioticum Benzathine benzylpenicilline (BGP). Omdat daar geen patent op rust, is er niet zoveel winst meer mee te maken. Bedrijven stortten zich liever op innovatieve nieuwe kankermedicijnen. Farmareuzen als AstraZeneca en Eli Lilly zijn dan ook gestopt met het produceren van antibiotica. De grondstof van BGP wordt nog maar in vier fabrieken gemaakt: één in Europa en drie in Zuidoost-China, zo blijk uit een onderzoeksrapport van de stichting Access to Medicine. Momenteel is er in ongeveer veertig landen een tekort aan dit middel.

Al in 2001 verschijnt er een artikel in The British Medical Journal over een alarmerende toename van geneesmiddelentekorten in Amerikaanse ziekenhuizen. Het Nederlandse ministerie van Volksgezondheid begint in 2013 met een werkgroep die het probleem moet bestrijden. Afgelopen jaren zijn er op Nederlands en Europees niveau tientallen maatregelen genomen - resoluties, meldpunten, conferenties, voorstellen, task forces, pamfletten en handleidingen, etcetera - maar het probleem blijft groeien. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) merkt in een rapport droogjes op dat „de geleverde inspanningen van overheid, bedrijven en zorgverleners” tegen tekorten „veel tijd en geld kosten”, maar „nauwelijks bijdragen aan het voorkomen en ontstaan van tekorten”. Momenteel lopen er onderhandelingen met het ministerie, groothandelaren en zorgverzekeraars over wie de extra voorraden gaat betalen om de ergste problemen met tekorten op te lossen.

Patentloze medicijnen in Nederland

Nederland heeft extra veel last van de tekorten. In 2014 bleek uit onderzoek van de Europese Associatie van ziekenhuislaboratoria dat Nederland, Denemarken, Portugal en Kroatië verhoudingsgewijs de meeste tekorten hebben. Farmaceuten wijzen als oorzaak naar de lage prijzen die in Nederland worden betaald voor patentloze medicijnen. Minister Bruno Bruins (Medische Zorg, VVD) erkende eerder in een Kamerbrief dat de prijzen voor geneesmiddelen waarvoor concurrentie bestaat, in Nederland verhoudingsgewijs laag zijn. Als er problemen in de wereldwijde productie ontstaan, staat Nederland volgens het RIVM „achteraan in de rij”. Daarbij werken de Nederlandse volumes niet mee: een land als Frankrijk kan veel grotere bestellingen doen.

„Als er schaarste ontstaat door corona, kijken leveranciers wie de beste klanten zijn”, zegt Castelijns van Mosadex. „Nederland is dat niet.” Hermans sluit zich daarbij aan: „Moeten we niet wat soepeler zijn in ons prijsbeleid als corona echt invloed krijgt op de geneesmiddelenproductie?”