‘Etnisch profileren is onnodig en discriminerend’

Rechtszaak Deskundigen geven gedupeerden die een rechtszaak zijn begonnen tegen de marechaussee een goede kans.

Eiser Mpanzu Bamenga (links) en Jelle Klaas van het Nederlands Juristen Comité met hun dagvaarding.
Eiser Mpanzu Bamenga (links) en Jelle Klaas van het Nederlands Juristen Comité met hun dagvaarding. Foto Evert Elzinga / ANP

Hoe lang mag de Koninklijke Marechaussee etniciteit nog meewegen bij het selecteren van reizigers voor een extra controle? Niet lang meer, denkt hoogleraar Rechtssociologie Ashley Terlouw (Radboud Universiteit), nu burgers en mensenrechtenorganisaties een rechtszaak zijn begonnen tegen etnisch profileren door de marechaussee.

Een van de eisers is voormalig D66-raadslid Mpanzu Bamenga uit Eindhoven. Hij wordt zowel op vliegvelden als bij grensovergangen regelmatig apart genomen. De onregelmatige controles binnen de Schengenzone voor vrij reizen dienen om illegale immigratie, mensensmokkel en fraude met reis- en identiteitsdocumenten tegen te gaan.

Hoogleraar Terlouw verwerpt het argument van de overheid dat er geen sprake is van etnisch profileren, omdat etniciteit nooit de enige reden zou zijn om iemand extra te controleren. „Als je mensen preventief controleert zonder concrete verdenking en etniciteit is daarbij een van de selectiecriteria, dan is er sprake van etnisch profileren”, aldus Terlouw.

Hoogleraar Immigratierecht Peter Rodrigues (Universiteit Leiden) verwijst naar een uitspraak van de Hoge Raad die bepaalde dat etniciteit nooit het belangrijkste criterium mag zijn om iemand staande te houden. Volgens hem is dat bij de marechaussee meestal wel het geval. „Officieel zegt de marechaussee dat etniciteit maar een van de factoren is, maar uit onderzoek blijkt dat meestal wel de doorslaggevende reden te zijn”, aldus Rodrigues.

Hij noemt het vorige maand gepubliceerde proefschrift ‘Detection, detention, deportation’ van Jelmer Brouwer, voormalig onderzoeker van de Universiteit Leiden. Brouwer was woensdag zelf niet bereikbaar. Uit veldwerk en interviews met marechaussees concludeert Brouwer dat reizigers inderdaad vooral op basis van hun huidskleur apart worden genomen.

Volgens een woordvoerder van de marechaussee bepalen medewerkers met behulp van risicoprofielen wie ze staande houden. In die profielen kan etniciteit worden opgenomen. De informatie wordt aangeleverd door de afdeling ‘INTELL’ van de marechaussee. „Strategische analisten maken de profielen op basis van cijfers, nationale en internationale trends, kennis en ervaring”, aldus de woordvoerder.

Lees ook dit interview met Mpanzu Bamenga over zijn ervaringen met de marechaussee

Hoogleraar Rodrigues denkt niet dat de marechaussee veel minder effectief wordt wanneer etniciteit als selectiecriterium wordt verboden. „Het is al lang niet meer zo dat iedereen in Nederland wit is en gekleurde mensen van buiten komen. Dit gegeven draagt eraan bij dat het negatieve effect van etnisch profileren groot is, omdat Nederlanders met een donkere huidskleur zich gediscrimineerd voelen”, aldus Rodrigues.

Op de vraag hoe belangrijk het meewegen van etniciteit is voor de effectiviteit van de marechaussee, laat de woordvoerder weten dat de huidige werkwijze „goede resultaten” oplevert. „Als we informatie krijgen dat er bijvoorbeeld in Duitsland meer immigranten uit een onrustige regio worden aangetroffen, dan wordt dat in de profielen verwerkt. Wij zijn daar continu mee bezig. We wachten de rechtszaak af om duidelijkheid te krijgen over onze werkwijze.”

Mocht het meewegen van etniciteit worden verboden, dan is onzeker ofdeze werkwijze in de praktijk wordtuitgebannen. Een vaak genoemde optie is het gebruik van zogenoemde ‘stopformulieren’. Daarop zouden marechaussees moeten verantwoorden waarom ze iemand staande hebben gehouden. Bij politieagenten in Spanje zou dit hebben geleid tot minder aanhouding en effectievere controles, omdat meer aandacht werd besteed aan verdachte gedragingen.

Een voorgenomen experiment met een stopformulier bij de Amsterdamse politie, ging in 2017 niet door. De administratieve last zou te groot zijn. Het plan kwam nadat rapper Typhoon in Zwolle staande was gehouden door agenten. Die vonden het opmerkelijk dat een zwarte jonge man in een dure auto reed.