De ‘wijkrechter’ houdt zitting dicht bij de Rotterdammers

Rechtspraak Rotterdam experimenteert met toegankelijke en snelle zittingen om relatief eenvoudige problemen effectief op te lossen. Tekst Foto’s
Foto David van Dam

‘Beslist u maar.” Regelrechter Jan Willem Langeler krijgt van beide partijen het verzoek om alsnog een oordeel te vellen. Na ruim anderhalf uur is het een productiemaatschappij en een bedrijf in de asbestsector niet gelukt om hun conflict, met aanmoediging en onder toezicht van Langeler zelf, op te lossen.

Beiden liggen al maanden in de clinch over een aflevering van een gesponsord tv-programma. Franck Bruins van rechtsbijstandsverzekeraar DAS adviseerde de productiemaatschappij om de zaak voor te laten komen bij de regelrechter. „Het is snel en laagdrempelig”, verklaart hij. Bruins hoorde van de mogelijkheid tijdens een presentatie bij zijn bedrijf.

De andere partij, het bedrijf in de asbestsector, ging akkoord met de behandeling van de zaak bij de regelrechter (een vereiste). „Why not”, zegt advocaat Samir el Hadouchi. „Het voordeel is dat het een korte procedure is. En natuurlijk dat de kosten veel lager zijn. Als het gaat om de vordering van een relatief klein bedrag is dat interessant. Uiteindelijk is het ook een kosten-batenanalyse.”

Deze proef, waarmee de rechtbank in september 2018 is begonnen, heeft het doel de rechtspraak toegankelijker te maken. „De toegang tot de regelrechter is echt ontzettend simpel”, zegt president Robine de Lange-Tegelaar van de Rotterdamse rechtbank. Een verzoek kan ingediend worden met een e-mail. Het griffierecht bedraagt 41,50 euro per partij. Een stuk lager dan bij een reguliere rechtszaak. En een advocaat is niet verplicht. Ook opvallend: van de 49 behandelde zaken, werden er 42 geregeld zónder uitspraak. De partijen bereikten op de zitting alsnog overeenstemming.

Burenruzies

Deze rechter is er vooral voor het beslechten van burenruzies, schade en consumentenzaken. Sinds de start van de proef werden 144 verzoeken ingediend. In totaal werden 49 zaken behandeld en lopen er nog twintig. Een groot deel van de zaken ging niet door omdat een van de twee partijen niet instemde met de behandeling door de regelrechter. „Daar is nog ruimte voor verbetering”, zegt De Lange-Tegelaar. Bijvoorbeeld door het vergroten van de bekendheid.

De rechtbank Rotterdam is volop aan het experimenteren. Momenteel draaien drie verschillende proeven. Naast de regelrechter wordt geëxperimenteerd met de schuldenrechter en dan is er nog de combi-zitting huiselijk geweld. Een vierde gaat komende maand van start, Wijkrechtspraak. Daarin is Rotterdam overigens niet bijzonder. De Lange-Tegelaar is voorzitter van het Platform Innovatieve Projecten, een werkgroep die is opgericht in 2017. „In totaal draaien er in Nederland wel vijftig pilots.”

Al deze experimenten hebben een gezamenlijk doel; de rechtspraak toegankelijker, sneller en vooral effectiever maken. „Juridische problematiek kan mensen verdeeld houden. Dan is het belangrijk dat een rechter de knoop kan doorhakken”, zegt De Lange-Tegelaar over het belang van een lage drempel. Rechters hebben daarnaast de taak om rekening te houden met het effect van hun uitspraak, vindt zij. „De rechters moeten het geschil beslechten, maar ze moeten zich ook afvragen of de uitspraak bijdraagt aan het oplossen van een probleem.”

In de zaak tussen de productiemaatschappij en het bedrijf komt het uiteindelijk dus wél tot een uitspraak. Voor een gezamenlijke oplossing is al te veel gebeurd, vindt een van de partijen. Regelrechter Langeler oordeelt tot het betalen van een vergoeding van 3.250 euro voor de gemaakte kosten van het productiebedrijf. Een compromis tussen het aangeboden en gevraagde bedrag. „Bij 80 procent van de zaken wordt de oplossing redelijk snel bereikt”, zegt Langeler.

De zittingen bij de regelrechter duren meestal langer (anderhalf uur, tegenover 45 minuten bij een reguliere kantonzaak), zodat er meer tijd is om te werken aan een oplossing, zegt Langeler. „En er is meer ruimte om te improviseren.” Dat komt omdat de aanvraag zo eenvoudig is, daardoor is er ook minder informatie terug te vinden in het dossier.

Komende maand gaat de rechtbank beginnen met een nieuw experiment, Wijkrechtspraak. Deze proef heeft het doel om de rechtspraak effectiever te maken. De wijkrechter bespreekt tijdens één rechtszaak alle verschillende zaken die spelen rond iemand die voor de rechter komt. Door deze samenhang zal daardoor een effectiever vonnis volgen, is de verwachting.

„Voor de proef met de wijkrechter werken wij samen met het Openbaar Ministerie, de politie, de gemeente, het Nationaal Programma Rotterdam-Zuid (NPRZ), de sociale advocatuur en het Zorg- en Veiligheidshuis”, zegt De Lange-Tegelaar. Het concept van de wijkrechtspraak is afgekeken van het community court in de wijk Red Hook in Brooklyn, New York. De criminaliteitscijfers in deze wijk waren torenhoog. De kans op recidive enorm. Door de daders niet alleen te straffen, maar hen ook te helpen bij het oplossen van hun problemen, keerden zij minder vaak terug in de criminaliteit en werd de wijk een stuk veiliger.

Bloemhof

Dat is uiteindelijk ook het doel van de tweejarige proef in de wijken Hillesluis en Bloemhof. „De verwachting is dat we bijdragen aan het oplossen van het probleem waardoor mensen minder snel opnieuw de fout in gaan. Maar vooral ook dat het leefklimaat in de wijk verbetert en dat mensen met verschillende problemen zelfredzamer worden”, zegt De Lange-Tegelaar. „Als het aantal kinderen dat naar school gaat stijgt, de criminaliteit en schulden daalt, dan draag je daarmee bij aan de leefbaarheid in de wijk.”

Een voorbeeld: een jongere wordt opgepakt met een kleine hoeveelheid harddrugs op zak. Dit delict kan worden afgedaan met een strafzaak en klaar. „Maar we kunnen ook zeggen; wat doet die minderjarige op straat? Waarom gaat hij niet naar school? Is de leerplichtambtenaar hier al bij betrokken? Hoe gaat het met het gezin?”, zegt De Lange-Tegelaar. „Als je deze jongere alleen straft, betekent dat nog niet dat hij morgen naar school gaat. En het betekent ook niet dat de onderliggende problemen worden aangepakt en dat zijn broertjes of zusjes later niet ook de fout in gaan.”

Deze ‘wijkrechters’ zijn een klein groepje ervaren rechters, dat van alle markten thuis is. Zo kunnen zij in één zitting alle zaken en problemen van degene die voor de rechtbank staat behandelen en bespreken.

Nog een voorbeeld. Stel, je hebt flinke schulden en er dreigt een huisuitzetting. Dat levert stress op waardoor een woordenwisseling met de buurman eindigt in een handgemeen. De kinderbescherming wil daarnaast dat je spijbelende zoon onder toezicht wordt geplaatst. Dat levert nu nog allemaal verschillende rechtszaken op, bij verschillende rechters, zegt De Lange-Tegelaar. En deze rechters vellen elk een oordeel op hun eigen domein.

Het grote nadeel van die versplintering in dit voorbeeld is dat het onderliggende probleem niet wordt aangepakt. Bij wijkrechtspraak worden de zaken gebundeld. „De rechter kan zo effectiever zijn”, herhaalt De Lange-Tegelaar. „Het doel is dat als mensen bij de rechtbank komen, wat natuurlijk vervelend kan zijn, het wel tot een oplossing leidt. Dat ze een uitweg zien uit die negatieve spiraal.”

De wijkrechter neemt ook letterlijk zitting in de wijk. De rechtbank kijkt momenteel naar een oude school in Hillesluis waar een klaslokaal ingericht kan worden als rechtbank. Het is dichtbij en een vast gezicht in de wijk moet zorgen voor meer vertrouwen en herkenbaarheid.

Combi-zitting

De proef combi-zitting huiselijk geweld (sinds september 2018) doet, op kleinere schaal, hetzelfde. Bij deze proef wordt de geweldpleger niet alleen bestraft voor zijn daad, maar buigt de rechter zich ook over de mogelijke oorzaak van het geweld. Bijvoorbeeld door duidelijkheid te scheppen in de omgangsregeling, als daardoor spanning is ontstaan. De hoop is dat door het aanpakken van het achterliggende probleem, herhaling van geweld wordt voorkomen.

En tot slot is er nog de schuldenrechter (sinds november 2019). Het doel van deze proef is het vergroten van de bewustwording van schulden. En mensen met schulden doorverwijzen naar de juiste hulp. Zo hoopt de rechtbank te voorkomen dat de schulden verder oplopen zodat mensen steeds dieper in de problemen komen. Dat gaat als volgt; als een rechter vermoedens heeft dat iemand kampt met problematische schulden, dan krijgt de schuldenfunctionaris een seintje.

Per toerbeurt hebben zes juridische medewerkers van de rechtbank dienst als schuldenfunctionaris. „Als wij zo’n signaal krijgen, gaan wij na afloop van de rechtszaak in gesprek met deze persoon’’, zegt Liesbeth Herlaar, een van deze schuldenfunctionarissen. Tijdens het gesprek kan Herlaar, als daar behoefte aan is, direct een formulier invullen en insturen naar de gemeente. „Die plant vervolgens op korte termijn een afspraak in om de schulden te bespreken en te werken aan een oplossing.” De uitkomst van dat gesprek, wordt vervolgens gedeeld met de rechtbank.

Het ingrijpen van de schuldenfunctionaris levert af en toe bijzondere uitkomsten op. „We verwezen onlangs bijvoorbeeld iemand door met een forse huurachterstand”, zegt Herlaar. Tijdens het gesprek met de gemeente bleek deze vrouw met terugwerkende kracht recht te hebben op huurtoeslag. „Hierdoor werd een deel van de huurachterstand kwijtgescholden en tijdens een volgende zitting met de verhuurder huisuitzetting voorkomen.”