Samba vermengt zich met protest in Rio

Carnaval in Brazilië De meeste mensen kunnen het carnaval in het sambastadion van Rio niet meer betalen. Niet erg: „Feesten doe ik op straat.”

Burgers van Rio de Janeiro lijden onder de economische crisis. Tijdens carnaval kunnen ze hun onvrede uitdragen.
Burgers van Rio de Janeiro lijden onder de economische crisis. Tijdens carnaval kunnen ze hun onvrede uitdragen. Foto's Pilar Olivares

‘Huil, ik zal je niet bellen, de tijd is gekomen, je kunt huilen!” Het beroemde sambanummer galmt over de Avenida de Chile waar duizenden Brazilianen het luidkeels meezingen. Chora! Não vou ligar. chegou a hora, Pode chorar! Leden van de bateria, de drumband, slaan razendsnel op kleine trommeltjes. Tussen de hoge kantoorgebouwen bewegen de dansers van de groep Cacique de Ramos met hun rood-witte hoofdtooien, op weg naar het viaduct in de verte. Op een praalwagen, die voortgeduwd wordt door een groepje sterke mannen, zijn de sambadanseressen nauwelijks te bewonderen omdat de straatverlichting is uitgevallen.

„Toch is dit voor mij het echte carnaval”, zegt Andrea Almeida-Pinheiro die uitbundig applaudisseert als de optocht langskomt. „Feestvieren op straat. Ook zonder geld kun je carnaval vieren, want het feest op straat is gratis. En luister naar de samba, die is echt net zo goed als wat je in het stadion hoort!”

Ze is met haar twee kleine kinderen naar de optocht gekomen in het centrum van Rio, waar zich een heel ander carnaval afspeelt dan in het beroemde stadion, de Sambódromo waarvan de beelden jaarlijks de wereld overgaan. In dit door de beroemde Braziliaanse architect Oscar Niemeyer ontworpen stadion presenteren de verschillende sambascholen zich met hun kostbare wagens en kostuums.

Maar dit officiële carnaval is voor gewone Brazilianen nauwelijks meer te betalen. Er zitten grote sponsors achter het evenement, de prijs van een entreekaartje kan oplopen tot wel vijfhonderd euro, afhankelijk van de avond en de groep die defileert.

„Nu al het beste carnaval ooit”

Gelukkig zijn er tijdens een gemiddeld carnavalsweekend in Rio ook meer dan honderd gratis zogeheten bloco’s of straatfeesten. Door de belabberde economie in Brazilië hebben minder mensen geld voor de entreekaartjes in het stadion en zoeken ze de straat op. „De laatste keer dat ik naar de officiële parade ging is al jaren geleden. Die optocht kijk ik liever op televisie en feesten doe ik op straat”, zegt William Oliveira (37), een leraar Engels uit de kunstenaarswijk Santa Teresa. Gehuld in een kleurige tulband en een rood-witte bermuda, bretels over zijn ontblote bovenlijf, struint hij verschillende straatfeesten af. Het normaliter al drukke stadscentrum is tijdens carnaval overgenomen door een kleurrijke en zeer diverse mix van feestende Brazilianen en toeristen.

„Voor mij is dit nu al het beste en ook veelzeggendste carnaval sinds tijden. Mensen laten hun stem horen, ze uiten hun onvrede creatief – via een verkleedpartij”, zegt Oliveira als hij een pauze neemt in een eettentje in de sambawijk Lapa. „We hadden bijvoorbeeld problemen met ons drinkwater, dat vervuild was door een bacterie. Ik zag mensen verkleed als die bacterie. Vies, maar ook komisch; zo wordt geprotesteerd tegen het waterbedrijf en de gemeente.”

Voor de bouw van het Sambódromo (1984) was straatcarnaval het enige carnaval: ook de officiële parade was toen op straat. De laatste jaren komt het straatcarnaval weer helemaal terug. Het groeit in populariteit, en het verandert ook van karakter. Het wordt politieker en het fragmenteert.

Er zijn bijvoorbeeld speciale feministische straatfeesten waarbij vrouwen feestend protesteren tegen machismo. Milieuactivisten organiseren protestfeesten. Ook zijn er tal van bloco’s waarin de afro-Braziliaanse cultuur wordt gevierd en bezongen. Er was dit jaar zelfs een bloco speciaal voor nerds.

„Mensen hebben de behoefte om het carnaval te vieren zoals het ooit is ontstaan: op straat, gratis en voor iedereen,” zegt organisator Luiz Carlos Lima van de groep Cacique de Ramos die deze avond paradeert op de Avenida de Chile.

Lees ook dit stuk van vorig jaar: Carnaval in Rio is een feestelijk protest tegen de rechtse president

Cacique de Ramos, genoemd naar de gelijknamige buitenwijk van Rio, bestaat sinds 1961 en paradeert nu door het centrum. Ook deze populaire groep heeft te maken met de politisering van carnaval: er is kritiek omdat de leden in de parade inheemse kostuums gebruiken. Volgens critici eigenen ze zich met hun verentooien een cultuur toe die de hunne niet is.

Lima bestrijdt dat. „We kleden ons al sinds de oprichting zo. De meeste Brazilianen, ook wij, hebben inheemse wortels. We zijn daar trots op en komen juist op voor de inheemse zaak.”

Activistisch betoog

Sommige bloco’s monden uit in regelrechte protestacties, zoals deze middag bij het plein Praça Quinze. Na een vrolijk optreden van artiesten volgt een activistisch betoog gericht tegen president Bolsonaro en de conservatief- evangelische burgemeester van Rio, Marcelo Crivella. Hij wil carnaval aan banden leggen.

„De burgemeester doet er alles aan om feestgangers te ontmoedigen”, zegt Rita Fernandes, voorzitter van de Associatie van Straatcarnaval in Rio. „Zo zijn bijvoorbeeld veel minder toiletten geplaatst dan voorheen, er is minder politie op de been, en de straatverlichting werkt soms niet”, zegt ze. „ Gelukkig zijn er dit jaar burgemeestersverkiezingen. We hebben de toekomst van dit feest dus zelf in de hand.”

Terwijl de laatste deelnemers van Cacique de Ramos onder het viaduct door lopen en het geluid van de drumband afzwakt verschijnen op het viaduct verklede, gemaskerde jonge mannen, voorzien van een bal in een net. Dit zijn de zogeheten ‘bate bola’, (sla de bal), als clowns verklede mannen met aan een stok een soort reusachtige rugby-bal in een net. Het op de grond slaan van de bal geeft een harde klap. Het is van oudsher uitdrukkelijk bedoeld als een manier om frustraties af te reageren.