Jane Austens ‘Emma’ nog altijd actueel: zelfvoldaan en individualistisch

Achtergrond Emma heeft een hoge dunk van zichzelf. Jane Austens geprivilegieerde antiheldin is klaar voor 2020.

De verwaande en zelfvoldane Emma (Anya Taylor-Joy) denkt dat ze heel wat weet, in ‘Emma.’.
De verwaande en zelfvoldane Emma (Anya Taylor-Joy) denkt dat ze heel wat weet, in ‘Emma.’. Foto Box Hill Films

Eerlijk zeggen: zou je een vriendin als Emma willen hebben? En dan niet die Emma van bij jou in de straat, de klas of op het werk, maar Emma. Emma Woodhouse. De hoofdpersoon van Jane Austens gelijknamige roman uit 1815. Ze mag dan wel ruim 200 jaar oud zijn, verwaand en zelfvoldaan – en dan zet ze daar ook nog van die frutselige hybris-hoedjes bij op die dat allemaal accentueren – maar ze is ook een stuk individualistischer en onafhankelijker dan Elizabeth Bennet uit Pride and Prejudice of Elinor Dashwood uit Sense and Sensibility, om maar twee andere favoriete hoofdfiguren te noemen uit het werk van de Engelse schrijfster.

Emma is ook de meest moderne van het stel. De meest feministische. En als je het gemeen wilt zeggen ook de meest geprivilegieerde. Ze heeft geld van zichzelf, dus hoeft niet zo nodig hogerop te trouwen. In plaats daarvan houdt ze zich met haar prille 21 jaren bezig met het betuttelen van haar zachtmoedige vader, betweteren en het arrangeren van de romantische opwaartse mobiliteit van anderen.

Maar haar talenten als huwelijksmakelaar zijn net zo beperkt als haar horizon en haar levenservaring. Want dat vergeten we zo vaak bij Austen. Dat we allemaal wel heerlijk zitten te dwepen met al die romantische verwikkelingen in haar boeken (en de talloze films en series die ervan zijn gemaakt), maar dat haar heldinnen bepaald geen rolmodellen zijn. Jane Austen was spitsvondig en slim en dat heeft deze nieuwe Emma-verfilming met die maffe hoedjes als de kers op de taart van welvoeglijkheid, wellevendheid en andere goede manieren heel goed begrepen.

Vreugdevuur der ijdelheden

Als Emma in de nieuwe film van Autumn de Wilde door het fictieve dorpje Highbury wandelt en de pupillen van de meisjesschool voorbijkomen in hun rode capejes als ‘handmaids’ avant la lettre en kakelend als gansjes, dan is het alsof Rouben Mamoulians geniale vroege geluidsfilm Love Me Tonight (1932) tot leven komt, een en al vreugdevuur der ijdelheden.

Wat was het ook alweer allemaal met die Emma, en waarom is ze anno 2020 onverminderd populair en actueel? Misschien moeten we die vraag nog wat breder stellen. Wat is het geheim van Jane Austen? Jane Austen had een heerlijke scherpe pen. In het in 2017 verschenen Jane Austen: The Secret Radical betoogt Helena Kelly wat de fans stiekem al lang wisten. Niet alleen probeert ze (soms met wel heel veel fantasie) aan te tonen dat die ogenschijnlijk puriteinse boeken veel sexyer en erotischer waren dan de etiquette van de Regency-tijd toestond (Catherine Morland uit Northanger Abbey masturbeert!).

Ook roept ze in de herinnering dat Austens zedenkomedies niet alleen de huwelijkse mores en normen van haar tijd op de hak namen, maar dat ze zich ook kritische opmerkingen permitteerde over de rol van de kerk, slavernij en de rol van de vrouw buiten het huwelijk.

Enter Emma. Generaties hebben gedacht dat we van Austen konden leren hoe we moesten daten en verliefd zijn. Of onderdanig zoals Elinor Dashwood uit Sense and Sensibility of als het geweten van de man („doe je voorzichtig schat?”) zoals Elizabeth Bennet uit Pride and Prejudice. Maar van Emma wist Austen al dat ze een stuk onsympathieker dan die andere twee E’s zou worden. Voordat ze met schrijven begon zou ze ironisch hebben opgemerkt dat ze nu met een heldin zou komen die niemand graag zou mogen, behalve zijzelf. Het zou de laatste roman zijn die ze bij leven zou publiceren.

Influencer

Emma is geen rolmodel zoals je de andere twee nog zou kunnen zien. Ze is ‘clueless’ zoals de titel luidde van de film uit 1995 die Alicia Silverstone als een moderne Emma naar Beverly Hills transporteerde. Ze is als het populairste meisje uit de klas, want ze heeft wel alles. Kleding, hoedjes, pronkzuchtige zwanenhalskraagjes en personeel dat haar elke ochtend aankleedt alsof ze een paspop is. Het is echt jammer dat ze geen Insta-account heeft. Ze is de oerzuster van alle influencers. Ze is een echte millennial. Ze heeft op de poster zelfs een . achter haar naam.

Ze denkt dat ze heel wat weet en alle meisjes kijken tegen haar op, ook als Emma ze adviseert om verliefd te worden op de verkeerde mannen. Wat haar ook nog lukt, want haar air van wereldwijsheid is zo aanstekelijk dat ze wel over toverkracht lijkt te beschikken. Dat gelooft ze zelf trouwens ook. Wat dat betreft is het een staaltje slimme intertekstuele casting dat hoofdrolspeelster Anya Taylor-Joys vorige grote rol die in Robert Eggers bovennatuurlijke kostuumhorrorfilm The Witch (2015) was. Haar Emma is ook een beetje een heksje.

Voormalig fotograaf en videoclipregisseur Autumn de Wilde (bekend van onder andere haar video’s voor Beck en The Raconteurs) heeft gekozen voor een extreem gestileerde film, een fluffy mix tussen Sofia Coppola’s Marie Antoinette (2006) en Yorgos Lanthimos’ The Favourite (2018), twee historische films waarin kostuums en art direction even slim zijn ingezet als uiterlijke manifestaties van karaktereigenschappen.

We hebben allemaal vriendinnen als Emma gehad. Maar wat deze film vooral laat zien is dat we, als we niet oppassen, allemaal het risico te lopen een beetje als Emma te zijn. In het bijzonder nu. Met onze hedendaagse equivalenten van linten en strikjes en andere wereldvreemdheden omdat het o zo comfortabel is in onze nostalgische status quo.