Chodorkovski in de rechtbank van Moskou, december 2010.

Foto AP/Sergej Ponomarev

Interview

‘Chodorkovski onderschatte Poetin’

Interview | Alex Gibney De Amerikaanse regisseur maakte een documentaire over de bij Poetin in ongenade gevallen Russische oligarch Chodorkovski. „Sinds de verkiezing van Trump is Rusland een factor in de Amerikaanse politiek, ik wilde weten hoe de macht daar werkt.”

In de zomer van 2003 zag ik Michail Chodorkovski op een vliegveld in Siberië een cohort mannen in grijze pakken toespreken. De Russische olietycoon, toen 39 jaar oud en rijker dan Berlusconi, droeg cowboylaarzen en een met leer afgezet spijkerjasje. Die hippe outfit onderstreepte zijn macht.

In Citizen K schetst documentairemaker Alex Gibney een portret van een meedogenloze, hyperintelligente Russische oligarch die als student in de Sovjet-Unie al steenrijk werd door valutamanipulatie, in de woeste jaren negentig Yukos, Rusland grootste oliebedrijf, bemachtigde, maar in 2003 achter de tralies verdween na een conflict met de populaire nieuwe leider in het Kremlin, Vladimir Poetin. Chodorkovski wierp zich toen op als apostel van mensenrechten, democratie en transparante bedrijfsvoering. Hij waagde het zelfs live op televisie Poetin in zijn gezicht van corruptie te beschuldigen. Na een showproces verdween hij achter de tralies, zijn olieconcern kwam in handen van een KGB-vriend van Poetin.

In Citizen K komt Chodorkovski uitgebreid aan het woord. Als banneling – hij mocht in 2013 vertrekken – is hij nog altijd goed voor een half miljard dollar die hij in belastingparadijzen parkeerde. Daarmee financiert hij Russische oppositie zonder nog echt voet aan de grond te krijgen. „Hij wil graag Jezus Christus zijn, maar heeft een verleden”, constateert de Nederlandse mediamagnaat Derk Sauer droog. Ooit zelf een beschermeling van Chodorkovski, levert hij in Citizen K context en relativering.

Michail Chodorkovski is zelfs voor veelvraat Alex Gibney een opvallende keus. De filmmaker brak in 2005 door met Enron: The Smartest Guys In The Room en won drie jaar later een Oscar met Taxi To The Dark Side, over het Amerikaanse folterprogramma na 9/11. Gibney maakt jaarlijks twee, drie qua vorm weinig avontuurlijke documentaires – pratende hoofden, archiefbeelden – gebaseerd op zeer grondige research. Zijn werk is soms alarmerend: zie Zero Days (2016), een onderzoek naar computervirus Stuxnet en de risico’s van cyberoorlog.

Als ik de 66-jarige Alex Gibney in New York bel, is hij alweer twee documentaires verder: Crazy, Not Insane over forensisch psychiater Park Dietz is klaar, nu werkt hij aan House of Saud. „Ik ben zo productief omdat ik een laatbloeier ben”, zegt hij. „Ik kreeg pas na mijn 52ste de kans te doen wat ik echt wilde doen en ben nooit meer gestopt.”

Waarom nu een halfvergeten Russische oligarch? Normaliter heeft zijn werk een Amerikaanse invalshoek. Gibney: „Sinds de verkiezing van Donald Trump is Rusland een factor in de Amerikaanse politiek, ik wilde weten hoe de macht daar werkt. Ik denk dat Trump veel van Poetin heeft geleerd. Hij reageert op problemen met afleidingsmanoeuvres: net zoveel desinformatie verspreiden tot iedereen duizelig en doodmoe is. Ik denk ook dat Poetins ‘softe totalitarisme’ invloedrijk is: een corrupte oligarchie die een democratie simuleert en pas ingrijpt als ze echt bedreigd wordt. Ik kon drie weken ongehinderd filmen in Rusland, zonder opgefokte ‘minders’ zoals in China. Wel werden bijna al mijn afspraken een dag van tevoren afgezegd.”

Lees ook een portret van Michail Chodorkovski uit 2003

Toen Gibney in contact kwam met Chodorkovski was hij meteen onder de indruk. „Wil je weten hoe macht in Rusland werkt, dan kan je het best praten met iemand die macht had.” Geloofde Chodorkovski echt in de ‘open samenleving’ die hij predikte? „Nu zeker, maar ook in 2003 was het geen totale bullshit. Al wilde hij Rusland natuurlijk ook gewoon openbreken uit zakelijke motieven. Zijn concern had buitenlandse investeringen nodig.”

Chodorkovski ging aan arrogantie ten onder, erkent Gibney. Hij kondigde aan de liberale oppositie én de communisten te financieren nadat Poetin zakentycoons expliciet had verboden zich in de politiek te mengen. Gibney: „Hij onderschatte Poetin. Hij zag hem als een bureaucraat die niet echt zou doorpakken tegen zo’n groot bedrijf als Yukos.”

Was Rusland een ander land geworden als Chodorkovski het pleit had gewonnen? Gibney: „Ik twijfel. Hij is tot zelfinzicht gekomen in de gevangenis, maar de Chodorkovski van 2003 doet me denken aan Michael Bloomberg [de miljardair die nu Trump wil uitdagen, red.] Er valt veel aan die man te bewonderen, maar hij is gewend aan winnen en denkt dat hij de realiteit naar zijn wil kan buigen. Dat kan in zeer autocratisch gedrag eindigen.”