Necrologie

Katherine Johnson: vrouw die mannen naar de maan stuurde

Wiskundige (1918-2020) Katherine Johnson werkte mee aan de eerste ruimtemissies van de NASA. Over haar leven verscheen in 2017 de film Hidden figures.

Katherine Johnson op haar werk in het Langley Research Center van de NASA.
Katherine Johnson op haar werk in het Langley Research Center van de NASA. Foto NASA , Bob Nye

‘Leeft u nog steeds?”, vroeg een verwonderde scholier haar onlangs nog, waarop Katherine Johnson op een filmpje op de NASA-website lachend antwoordt: „Dat is mijn grootste verdienste: just staying alive.” De Afro-Amerikaanse NASA-wiskundige zette de eerste man op de maan. Maandag overleed zij op 101-jarige leeftijd in haar woonplaats Newport News, Virginia.

Vanaf 1953 werkte Katherine Johnson in een groep zwarte vrouwen die berekeningen uitvoerden voor NACA, de voorloper van NASA. „Computers in rokjes”, zo noemde Johnson hen later. Terwijl de mannelijke bollebozen in paniek raakten van de hondjes die de Sovjets de ruimte in stuurden, deden de vrouwen in alle rust het rekenwerk voor de race naar de maan. Johnsons berekeningen waren van groot belang voor het succes van de maanlanding met de Apollo 11 en voor de start van het spaceshuttle-programma.

Johnson werd geboren in West-Virginia. Haar vader liet haar alles tellen: het aantal borden op tafel, het aantal stappen naar school, naar de kerk. Afro-Amerikaanse meisjes volgden doorgaans slechts onderwijs tot de eighth grade – vergelijkbaar met de Nederlandse tweede klas van de middelbare school – maar Johnson niet. Zij kreeg wiskundelessen die de leraar speciaal voor haar maakte. Ze sloeg wat klassen over en studeerde op haar achttiende summa cum laude af in wiskunde en Frans.

Vervolgens ging Johnson voor de klas staan. Dat deed ze graag. Ze moedigde studenten aan om nieuwsgierig en gedisciplineerd te zijn. Maar het was niet eenvoudig om de eindjes aan elkaar te knopen. Daarom solliciteerde ze naar een goedbetaalde baan bij NACA. In de jaren dertig had deze organisatie de ongebruikelijke stap genomen om vrouwen aan te stellen voor het maken van berekeningen. Vrouwen zouden preciezer zijn en hun kleine handen waren geschikt om rekenmachines te bedienen. Tegen 1953 vroeg het groeiende pioniersonderzoek in de ruimtevaart om meer ‘computers’. Johnson greep haar kans.

Interview met Katherine Johnson.

Kattenbrilletje

Johnson droeg een keurige jurk met een ‘kattenbrilletje’ toen ze binnenkwam bij NACA. Het gaf haar een serieuze uitdrukking die goed bij haar karakter paste. Na slechts enkele weken werd ze tijdelijk overgeplaatst naar het vluchtonderzoeksteam. Daar berekende ze het traject voor de ruimtevlucht in 1961 van Alan Shepard, de eerste Amerikaan in de ruimte. „Ze vergaten me gewoon terug te sturen naar de computergroep!”, aldus Johnson in haar autobiografie.

Van haar vader had Johnson ook geleerd dat ze net zo goed was als ieder ander. De vrouw die jarig was op National Equality Day trok zich daarom niets aan van de raciale en genderbarrières op haar nieuwe werkplek. Ze weigerde een halve mijl te lopen naar de zwarte wc en schoof gewoon aan bij vergaderingen waar vrouwen tot dan toe niet welkom waren. In een tijd waarin de Amerikaanse samenleving nog sterk gesegregeerd was, bleek wiskunde de grote gelijkmaker. „We were all dedicated to NASA”, verklaarde Johnson, „and that came first.”

Mannelijke collega’s waardeerden haar enorm. Zij zagen de liefde voor hun werk weerspiegeld in Johnsons interesse in alles wat ze deden, tot het analyseren van potjes bridge tijdens de lunch aan toe. Toen NASA in 1962 voor het eerst elektronische computers gebruikte, vroeg astronaut John Glenn aan Johnson om de uitkomsten na te rekenen. Pas toen haar berekeningen klopten, durfde hij de ruimte in te gaan.

In 33 jaar miste Johnson geen dag van het werk waar ze zo van hield. En dat terwijl haar man doodziek werd en overleed. Haar dochters zagen hun moeder als een typische working mom. „Ze kookte geweldige gerechten en naaide al onze kleding. We wisten eigenlijk niet precies wat voor werk ze deed, tot het op de voorpagina’s van de kranten verscheen.”

Katherine Johnson (in rolstoel) bij de uitreiking van de Oscars in 2017.

Foto Lucy Nicholson/Reuters

Voetnoot

Lange tijd was Johnson slechts een voetnoot in de geschiedenis, terwijl haar mannelijke collega’s supersterren waren. Pas vanaf 1967 ontving zij lof van NASA en van de Amerikaanse staat. In 2015 kreeg zij uit handen van president Barack Obama de Presidential Medal of Freedom, de hoogste onderscheiding die iemand in de Verenigde Staten kan ontvangen. Van meer betekenis vond Johnson de honderden brieven die ze kreeg van schoolkinderen – alhoewel: „To be kissed by the president, that was a thrill.”

Na de presidentiële onderscheiding kreeg Johnson steeds meer media-aandacht. In 2017 kwam de Amerikaanse speelfilm Hidden Figures uit, gewijd aan de vrouwelijke computers zonder wie de Amerikaanse ruimtevaart vermoedelijk een stuk minder succesvol was geweest. Ook lanceerde speelgoedproducent Lego een ‘Women of NASA’-serie met een poppetje van Johnson.

Haar wiskundig onderzoek was niet alleen baanberekenend maar bovenal baanbrekend. Zij zal een rolmodel blijven voor vrouwen in de bètawetenschap.

Katerine Johnson werd in 2016 uitgeroepen tot een van van de 25 meest invloedrijke vrouwen (’25 Women Changing the World’) door het tijdschrift People.

Correctie (26 februari 2020): Alan Shepard werd niet in 1959 de eerste Amerikaan in de ruimte, maar in 1961, en de eighth grade is niet vergelijkbaar met de Nederlandse groep 5, maar de tweede klas van de middelbare school. Dat is hierboven aangepast.