De school wil niet op een gevangenis gaan lijken

Veiligheid op scholen Zijn scholen onveiliger geworden? De cijfers geven aan van niet, maar het laatste half jaar geven scholen wel aan met meer hevige incidenten te maken te hebben.

Breda, mei 2018: een man van 20 steekt op het Radius College een meisje van 16 jaar neer.
Breda, mei 2018: een man van 20 steekt op het Radius College een meisje van 16 jaar neer. Foto GinoPress

De afgelopen dagen: een steekpartij bij een school voor praktijkgericht voortgezet onderwijs in het Noord-Hollandse Santpoort-Noord (maandag). Een steekpartij in Alphen aan den Rijn waarbij een 16-jarige Amsterdammer overlijdt (zondag). Een onderwijsbestuurder van een koepel met tientallen scholen voor speciaal onderwijs in de Randstad slaat alarm over leerlingen met cocaïne op zak, een opgeblazen gevel en een geladen vuurwapen (vrijdag).

Incidenten waren er ook in de maanden hiervoor. Bijvoorbeeld in Zaanstad, waar de politie bij kluisjescontroles op scholen vals geld, messen, een stroomstootwapen en een hamer vond. In Drachten overleed in december een 16-jarige jongen bij een steekpartij voor een kroeg. Er zijn berichten over criminelen die jongeren ronselen voor drugshandel en prostitutie.

Wat is er aan de hand? Zijn scholen onveiliger geworden? Volgens de cijfers niet. Zo’n 96 procent van de basis- en middelbare scholieren voelt zich veilig op school, volgens de laatste versie van de Veiligheidsmonitor (2018) die het ministerie van Onderwijs tweejaarlijks laat uitvoeren. Dat percentage is stabiel. Bij docenten is de situatie ongunstiger: zo’n 10 procent op de middelbare school voelt zich niet veilig.

„We weten niet of er sprake is van een trend”, zegt Klaas Hiemstra, directeur van Stichting School en Veiligheid, voorzichtig. „Cijfers ontbreken. Door sociale media komen incidenten sneller naar buiten.”

Maar het laatste halfjaar geven meer scholen aan dat ze met hevige kwesties te maken hebben, zegt hij. Dat leerlingen vaker onder invloed staan van criminaliteit en lak hebben aan school. „Leerkrachten weten niet wat ze daarmee aan moeten. Ik heb de afgelopen tijd meegemaakt dat leerlingen zelfs werden vermoord; er was een opbouw bezig van criminele activiteiten bezig die niemand in de gaten had.”

Dit beeld komt ook naar voren uit een peiling van het Centrum tegen Kinderhandel en Mensenhandel van dit weekend. Ongeveer de helft van de 277 deelnemende middelbare scholen en mbo’s denkt dat er slachtoffers van criminele uitbuiting op school zitten.

Het probleem van geweld onder jongeren is moeilijk in cijfers te vatten, zei de Amsterdamse politiecommissaris Frank Paauw maandag op een persconferentie. „Wat we horen van jongerenwerkers en wijkagenten bevestigt het beeld dat we hebben van het groeiende bezit van messen onder jongeren. We zien meer jongeren met wapens en horen dat goedwillende jongeren wapens bij zich hebben ter zelfverdediging. Tegelijkertijd heerst er op straat een cultuur die negatief is over het praten met de politie over wapenbezit: wie praat wordt weggezet als snitch.”

Lees ook dit interview met twee Arnhemse schooldirecteuren: ‘Ik bel direct de ouders als ik hoor dat iemand blowt

Aangifte als laatste redmiddel

Hoe moeten scholen omgaan met geweld? Ze willen geen ‘agentje spelen’, ziet Hiemstra, maar het beste voor hun leerlingen. Aangifte is een laatste redmiddel. „Soms gaat ‘het goede gesprek’ te lang door. Je moet ook een keer begrenzen.”

De Tweede Kamer nam mede om die reden onlangs een motie aan van PVV’er Harm Beertema, om scholen op te dragen altijd aangifte te doen bij incidenten rond geweld, wapens of drugs. Maar daarbij helpt het niet dat zowel onderwijs, politie als jeugdzorg met personeelstekorten kampen. Hiemstra: „Er is de afgelopen jaren hard gewerkt aan goede contacten met de politie, maar daar zijn gaten ontstaan. Scholen weten niet meer wie ze moeten hebben. Ze voelen zich alleen staan.” Terwijl overleg belangrijk is: een school moet, bijvoorbeeld, een dreigement met aangifte waar kunnen maken en ervan op aan kunnen dat de politie de zaak oppakt.

De ‘harde maatregelen’ zoals kluisjescontrole, fouilleren, cameratoezicht en ‘schoolcops’ worden ook nu weer als oplossing genoemd. Maar ze zijn niet genoeg, zegt Hiemstra. „Belangrijker is de pedagogiek: hoe ga je met leerlingen om, hoe betrokken zijn docenten? En stap je op tijd naar instanties buiten de school?”

Na de schietpartij op een ROC in Veghel in 1999 plaatsten mbo’s toegangspoortjes. Het had weinig effect: jongeren wilden er allemaal tegelijk doorheen en sprongen eroverheen. Een andere school koppelde de poortjes aan een registratiesysteem, om verzuim bij te houden, maar haalde ze weer weg omdat de aanmeldingen kelderden. Niemand wil in een gevangenis naar school. En scholen willen, meestal, een klimaat waarin een leerling een keer iets fout mag doen.

Met medewerking van Jan Meeus