Opinie

De kwaadste zwarte man van Amerika

Lotfi El Hamidi

X. Een letter die witte Amerikanen nog altijd de stuipen op het lijf jaagt, althans, als Afro-Amerikanen die als protestsymbool tegen onrecht gebruiken. Van Black Lives Matter-activisten tot Beyoncé, die tijdens de pauze van de Super Bowl in 2016 112 miljoen Amerikanen confronteerde met de letter, die verwees naar de radicale burgerrechtenactivist Malcolm X (1925-1965).

De zwarte revolutionair blijft onverminderd populair, niet alleen in de VS maar ook in Nederland. In Rotterdam organiseerde de lokale partij Nida vrijdag, op zijn sterfdag, een speciale avond in de Arminiuskerk, als eerbetoon aan Malcolm. Zo’n 120 mensen kwamen erop af, voornamelijk zwarte en moslimjongeren (of een combinatie van beiden, de omgekeerde jackpot in deze wereld). Al was het wel een Aziatische Nederlander die bij de opening van de avond de quiz over Malcolm X won („Ik draag zijn autobiografie altijd en overal met mij mee”).

Wat is toch de aantrekkingskracht van de in 1965 vermoorde Malcolm X? Tijdens de avond gaven verschillende sprekers uiteenlopende redenen aan. Zijn compromisloze en standvastige boodschap voor vrijheid van Afro-Amerikanen („by any means necessary”) en het retorische talent waarmee hij die boodschap kracht bijzette. Zijn aanstekelijke Harlem-jive talk. Maar ook het feit dat Malcolm gedurende zijn leven van inzicht veranderde en afstand nam van de sektarische Nation of Islam. Dat vergt karakter en moed, om vroegere overtuigingen af te zweren of bij te stellen, klonk het vrijdag.

Lees ook de recensie van de Netflix-serie: Who Killed Malcolm X

Maar Malcolm X (‘de kwaadste zwarte man van Amerika’) was niet voor iedereen knuffelbaar, ook niet toen hij zich later verzoenender opstelde. De blanke was voor hem weliswaar niet meer de „blue-eyed devil”, maar zelfverdediging tegen blank geweld vond hij nog altijd meer dan redelijk – het grote verschil met zijn tegenpool Martin Luther King, die geweldloosheid predikte.

Daar waar MLK met zijn vredelievende boodschap in politiek opzicht veel meer bereikte, zo was X in cultureel opzicht van onschatbare waarde voor de zwarte onderklasse. Malcolm verschafte de gemarginaliseerde Afro-Amerikanen waardigheid en een cultureel zelfbewustzijn, of zoals schrijver en later vriend James Baldwin Malcolms populariteit verklaarde: „He tells them they really exist.”

Niet dat Malcolm daarmee boven alle kritiek verheven was. De Afro-Amerikaanse feminist Angela Davis wees al in de jaren zestig op zijn vrouwonvriendelijke opvattingen, en ook het antisemitisme bleef bij Malcolm aan de oppervlakte. Maar de aanwezigen vrijdag zijn ervan overtuigd dat als Malcolm langer had geleefd, hij ook op dat vlak een draai zou hebben gemaakt.

Lotfi El Hamidi (L.elHamidi@nrc.nl @Lotfi_Hamid) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Tom-Jan Meeus.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.