Opinie

Het OM doet deuren open en krijgt inwoning

De Rechtsstaat

Nieuws! Het Openbaar Ministerie komt onder ‘verscherpt toezicht’. Eindelijk, er is een politiek antwoord op wat in hapklare mediatermen ‘de vertrouwenscrisis’ binnen het OM is gaan heten. Veroorzaakt door een jarenlang verborgen relatie tussen twee topmensen, mogelijke privé bevoordeling, resulterend in een sfeer van onvrede, roddels en perslekken. Met als bijvangst: gesloten, autoritaire verhoudingen in een organisatie die alleen uit eigen kring rekruteert. De omineuze term ‘angstcultuur’ viel.

Het bracht de voormalige procureur-generaal bij de Hoge Raad, Jan Watse Fokkens, na onderzoek tot de kwalificatie ‘gebrek aan ethisch leiderschap’ bij de procureurs-generaal wier gezag en vertrouwen daarna was beschadigd. De voorganger van de huidige ‘super-PG’, Herman Bolhaar, bood excuses aan. En Gerrit van der Burg, z’n opvolger, mag de zaak zien recht te breien.

Waaruit zal dat ‘verscherpte toezicht’ nu precies bestaan? En verandert daardoor de positie van het OM? Als deel van de magistratuur is het OM immers onafhankelijk, terwijl gelijktijdig de minister van Justitie politiek verantwoordelijk is. Dat is een precair evenwicht – tussen de dienstbare bestuurder en de onafhankelijke magistraat. Daarover is voortdurend heibel en misverstand. Zie de ambtelijke correspondentie in de zaak Wilders, waar de schijn van politieke bemoeienis als een loodzware schaduw overheen hangt. Zie ook de miljoenentransacties met grote bedrijven waar de minister van tevoren van moet weten of wil weten – of allebei. En waarom dan. Het wantrouwen ligt voortdurend op de loer.

Tegelijk zijn er OM-uitglijders die voorkomen hadden moeten worden, maar waar het zelf niet toe in staat was. Zie het dubieuze ‘wegtippen’ naar Thailand van drugshandelaar Van Laarhoven, waar de minister achteraan moest reizen om het leed nog enigszins te beperken. En dat tot aanvankelijke ergernis van het OM. In het ‘dossier Poch’ maakt Grapperhaus nu gelijksoortige bewegingen.

De burger eist van het OM tegelijk ruggengraat tegen politieke inmenging en van de minister weer toezicht en controle op datzelfde OM. Ga er maar aan staan. De minister weet of te veel of te weinig en doet niet genoeg of juist te veel. Al naar gelang de hoek waaruit de mediastorm waait.

Maar nu is het ei dus gelegd. Grapperhaus vermijdt de belangrijkste valkuil door het ‘verscherpte’ toezicht grotendeels binnen de magistratuur te houden. De procureur-generaal bij de Hoge Raad, Jos Silvis, opvolger van Fokkens, mag dat nu structureel gaan doen. Daar zet de minister de Inspectie Justitie en Veiligheid naast – die kwam het OM al wel eens tegen bij onderzoeken, maar die trok dan nooit conclusies omdat de magistratuur alleen over zichzelf gaat.

Lees ook: Het OM heeft steeds minder te zeggen

Nu mag Silvis de inspectie vragen iets uit te zoeken, of andersom. Daarmee krijgt de inspectie dus tandjes en de procureur-generaal meer grond onder de voeten. In beide gevallen is het trekken van onaangename conclusies aan PG Silvis toebedeeld. De minister kan volgen, op veilige afstand. Samengevat: op de gang van het college van procureurs-generaal komt een nieuw bureautje, met daarin flexplekken voor de PG bij de Hoge Raad en de inspecteur van het ministerie. Ik stel me een sticker op de deur voor: Hier waak ik.

Intussen deed het Openbaar Ministerie nog een operatie ‘open deuren’, gericht op de frisse blik van buiten. Het financiële audit committee krijgt meer externe leden. Er komt een externe reflectieraad en een onafhankelijke visitatiecommissie (net als bij de rechtspraak) inclusief begeleidingscommissie. Om eigen tunnelvisie te voorkomen komt er een ‘reflectiekamer kwaliteitsontwikkeling’ met advocaten, politiemensen en wetenschappers die onder leiding van een oud-rechter ‘thematisch gaat reflecteren’ op vonnissen waarin het OM het lid op de neus kreeg. Gelukkig wordt ook het Bureau Integriteit OM versterkt, waar destijds niet naar geluisterd werd toen het de geheime relatie aankaartte. Wat nog open staat is het idee om benoemingen aan de top aan maximale termijnen te binden. Grapperhaus komt er op terug. Allemaal stappen in de goede richting, denk ik.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.