Zoeken naar het juiste dak

Wekelijks stuit Karel Knip in de alledaagse werkelijkheid op raadsels en onbegrijpelijke verschijnselen.

Deze week: rekenen aan een video waarop het neerhalen van een Oekraïense Boeing is te zien.

Vier stills: de eerste raket (de stip links van het midden boven de horizon), de eerste inslag (de grote lichtvlek geheel links), de tweede raket (de hoogste stip recht boven de satellietschotel) en het brandende vliegtuig (linksboven). De verkeerde datum (2019) komt waarschijnlijk door een foutieve tijdsinstelling op de pc.
Vier stills: de eerste raket (de stip links van het midden boven de horizon), de eerste inslag (de grote lichtvlek geheel links), de tweede raket (de hoogste stip recht boven de satellietschotel) en het brandende vliegtuig (linksboven). De verkeerde datum (2019) komt waarschijnlijk door een foutieve tijdsinstelling op de pc. Beeld YouTube

Zijn we voldoende geïnformeerd over de omstandigheden waaronder op 8 januari de Oekraïense Boeing van vlucht PS752 bij Teheran werd neergeschoten? Het verslag in deze rubriek (18/1) was vooral gebaseerd op de registraties van ‘flight trackerFlightradar24 en reconstructies van The New York Times en onderzoeksgroep Bellingcat. Maar er lijkt iets te ontbreken.

Al op 9 januari werd duidelijk dat de Boeing door een raket was neergeschoten. Bellingcat en The New York Times publiceerden analyses van een korte video waarop dat te zien was. Ze achterhaalden waar de filmer had gestaan en bepaalden de richting waarin het vliegtuig werd gezien toen het werd getroffen. Het tijdverschil tussen de flits van de explosie en het moment waarop het geluid bij de filmer arriveerde (10,5 seconde) gaf de afstand aan (3,4 km). Ook viel de hoogte van het vliegtuig te schatten (ongeveer 1,48 km). Het bevond zich precies in het verlengde van de route die door Flightradar24 was geregistreerd.

Gerucht over arrestatie

Op 13 januari werd een video van een bewakingscamera op YouTube gezet die de eerste film schitterend aanvulde. Nachtelijke beelden toonden hoe vanaf een punt aan de horizon kort na elkaar tweemaal een raket werd gelanceerd. Ook de inslagexplosies zelf kwamen in beeld. De Visual Investigations-groep van The New York Times verifieerde de echtheid van de film en bepaalde de camerapositie – maar heeft die nooit gepubliceerd. Bellingcat ook niet.

„Dat hebben we uit veiligheidsoverwegingen niet gedaan”, zegt Christiaan Triebert vanuit New York. „Opeens ging het gerucht dat de eerste filmer was gearresteerd.” (Wat niet juist bleek.) De Times hield het bij de mededeling dat de camera stond op het dak van een gebouw bij het dorp Bidkaneh. De buitenstaander vraagt zich af of de registraties van Flightradar24 en de twee video’s in combinatie niet genoeg informatie bevatten om tot een nauwkeuriger plaatsbepaling te komen. Wat de film van de bewakingscamera aantoonde was dat de eerste video (gefilmd vanuit het stadje Parand) al de tweede raketinslag liet zien. De tweede inslag valt samen met de laatste registratie van Flightradar24. De afstand tussen die twee is ongeveer 3,3 km. Veel hoogteverschil is er niet. (De laatste registratie van Flightradar24 stelt de hoogte op 1,41 km.)

Aan de rand van de monitor

Omdat beide inslagen op de bewakingsvideo staan is daaruit in beginsel, volgens het principe van de astronavigatie, de positie van de camera af te leiden. Steun komt daarbij van de satellietschotel die ruwweg het zuiden aanwijst. Praktisch leidt het tot niets omdat de explosies te dicht bij elkaar zijn gezien en te veel aan de rand van de monitor zijn vastgelegd.

Voor bepaling van de camerapositie is inzicht in de positie van de lanceerinstallatie nodig. Die is te schatten. Het blijkt dat de eerste raket 6,7 seconden méér tijd nodig had om het vliegtuig te bereiken dan de tweede. Daaruit leid je af dat de raketsnelheid in het laatste deel van de vlucht maximaal 493 m/s was.

Dit is voor een luchtdoelraket zó weinig dat je moet aannemen dat raket en vliegtuig nagenoeg recht op elkaar afvlogen (anders zou je nog lager uitkomen). De beelden van de Parand-video bevestigen dit.

Explosieve verticale lancering

De tweede raket die richting Boeing ging bereikte het toestel al na 11,2 seconde. Neem je gemakshalve aan dat zijn snelheid steeds 493 m/s was, dan vind je voor de afstand tussen vliegtuig en lanceerinstallatie ongeveer 5,5 km.

Maar het kan preciezer. De Iraanse autoriteiten onthulden dat de raketten Russische Tor M1-raketten waren en de snelheidsontwikkeling van de Tor is in de literatuur beschreven. Na een explosieve verticale lancering (‘cold launch’) die een halve seconde duurt volgt een boost-fase van 4 seconden die eindigt in een snelheid van 850 m/s. Daarna zakt de snelheid langzaam terug. Alles in aanmerking nemend lijkt de afstand tussen het vliegtuig (als dat voor de tweede maal geraakt wordt) en de lanceerinstallatie eerder 6,9 km.

De globale lanceerpositie is nu bij Google Earth in te tekenen. Je belandt midden in terrein dat onmiskenbaar onder militair beheer staat. Je ziet het aan de omwalde depots en de afgesloten wegen.

Herleiding van de plaats vanwaar een bewakingscamera de raketaanslagen op vlucht PS752 filmde. De lanceerinstallatie van de Tor M1-raketten stond midden in militair terrein, naar schatting op 6,9 km van de tweede raketexplosie. De boogafstanden tussen de lanceerplaats en de twee raketexplosies worden alleen vanuit de richting van Bidkaneh in juiste verhouding gezien. Beeld Google Earth, bewerking Karel Knip

De kunst is bij Google Earth de plaats aan te wijzen vanwaar de vliegtuigen én de lanceerpositie te zien waren zoals ze op de monitor in beeld kwamen. Onmisbaar gegeven daarbij is de horizontale beeldhoek van de camera-monitor. Die moet je wel op minstens 90 graden stellen om niet op absurde configuraties uitkomen. Merk op dat de horizon licht bol staat.

Herkenbare objecten

Met moeizaam ‘proberen’ vind je bij Google Earth (dat overigens nét een gedetailleerde opname van 11 januari toevoegde) een gebied vanwaar explosies en lanceerplaats ruwweg in juiste boogafstand tot elkaar worden gezien. En inderdaad bij Bidkaneh. Een wiskundige aanpak had hier zeer geholpen.

Wat overblijft is zoeken naar herkenbare objecten in de omgeving. Na tijdstip 0:38 rijdt rechtsboven een auto voorbij die alle andere lichten opeens in perspectief plaatst en bovendien de aanwezigheid van een weg met een bocht aantoont. Als het vliegtuig bij 1:35 fel brandend voor de camera langs trekt licht het landschap even op en zie je een paar bomen. En veel bomen zijn daar niet. De lantaarnpaal met guirlandes is ook opvallend.

De resttaak: tussen honderden daken zoeken naar een plat dak met daarop een satellietschotel en een witte watertank. Where’s Wally? En dan te bedenken dat Christiaan Triebert de lanceerpositie best had willen doorgeven.