Reportage

Vliegen de grutto’s zich straks te pletter in Lissabon?

Portugal De grutto maakt graag een ‘pitstop’ in het Portugese drasland. De bouw van een nieuw vliegveld kan dat binnenkort veranderen. Nederlandse en Portugese vogelbeschermers treden samen in actie tegen de plannen. „Op een lege tank kunnen ze niet van Afrika naar Nederland vliegen.”

In het uitgestrekte waddengebied nabij Lissabon rust een grote kolonie grutto’s. Op de achtergrond is de skyline van de Portugese hoofdstad te zien.
In het uitgestrekte waddengebied nabij Lissabon rust een grote kolonie grutto’s. Op de achtergrond is de skyline van de Portugese hoofdstad te zien.

‘Gruttooo, gruttooo, gruttooo”, klinkt het boven de natte rijstvelden even buiten Lissabon waar talloze vogels hun eigen naam roepen. Egbert van der Velde tuurt met een verrekijker over het Portugese natuurreservaat. Bewonderend kijk hij naar „zijn grutto’s” die hij herkent aan de kleurringen om hun lange poten. Honderden had hij als kuikens in zijn handen, zegt de 37-jarige Friese bioloog. „Stel je voor dat al deze grutto’s opeens in een wolk opstijgen en tegen een aankomend vliegtuig botsen. Dan kan je zomaar een deel van je populatie kwijt zijn.”

Het beeld dat Van der Velde schetst kan binnenkort realiteit worden. De Portugezen zijn van plan een nieuw vliegveld te bouwen vlakbij het winterse rustgebied van de grutto’s. Als ze de bouw doorzetten, zouden de gevolgen desastreus kunnen zijn, zegt Van der Velde. De nationale vogel van Nederland staat al op de lijst van bedreigde soorten.

Het Reserva Natural do Estuário do Tejo is een van de belangrijkste natuurgebieden voor trekvogels in Europa. Het grootste deel van de 50.000 Nederlandse grutto’s verblijft er nu op de vlucht terug van het West-Afrikaanse Senegal en Guinee naar Nederland. Al eeuwen maken de grutto’s zich op dit Portugese drasland, tussen de kluten, tureluurs en bonte strandlopers, klaar voor het voorjaar.

„Als de grutto’s Portugal verlaten, gaan ze zich na enkele weken voortplanten. Het is cruciaal dat ze dan sterk genoeg zijn.” De voortplanting vindt met name plaats in Noord- en Zuid-Holland en Friesland. Maar liefst 85 procent van de gruttopopulatie broedt in Nederland.

Van der Velde verricht veldwerk voor de Rijksuniversiteit Groningen, die momenteel 2.000 grutto’s volgt en onderzoekt. Negen dagen lang bestudeert de bioloog met een telescoop de weidevogel in het Zuid-Europese waterlandschap.

In Portugal eten de grutto’s rijstkorrels en rusten uit tijdens een wekenlange ‘pitstop’. „De roep van de grutto is het teken dat de lente in Friesland in aantocht is. Hij behoort tot ons nationaal erfgoed”, zegt Van der Velde. „Wij hebben als Nederland de verantwoordelijkheid voor ondersoorten van de noordse woelmuis, de grote vuurvlinder én de grutto. Die zijn voor hun voortbestaan afhankelijk van ons.”

Groen licht van het Milieuagentschap

De kans is groot dat de roep van de grutto vanaf 2023 elke zes minuten overstemd gaat worden door het geraas van een vliegtuig. Als alles volgens schema verloopt, wordt binnenkort op zo’n tien kilometer afstand van de overwinterende grutto’s, begonnen met de bouw van een nieuwe luchthaven.

Het nieuwe vliegveld is een alternatief voor het nationale vliegveld Humberto Delgado – in hartje Lissabon – dat vorig jaar met 31 miljoen reizigers aan een maximum zat.

Het Portugese Milieuagentschap heeft het Franse Vinci al groen licht gegeven om daarvoor het terrein van een militaire basis bij het plaatsje Montijo te gebruiken. Het bedrijf steekt 1,15 miljard euro in het project om het vliegveld in Lissabon te moderniseren en het nieuwe aan de andere kant van de Taag aan te leggen. Daarmee krijgt Vinci de concessies van de Portugese luchthavens in handen.

Volgens het ministerie van Infrastructuur is de keuze niet zomaar op Montijo gevallen. „Er zijn in de laatste vijf decennia meer dan een dozijn plaatsen onderzocht, feiten en cijfers geven aan dat deze plek aan de meeste milieu-eisen voldoet. Geen enkele studie geeft aan dat het nieuwe vliegveld van negatieve invloed zal zijn op het leven van de vogels in het gebied”, stelt de regering in een reactie.

De economische waarde zou daarentegen wel vaststaan. De luchthaven zou goed zijn voor ruim tienduizend structurele banen in een arme regio met een structurele hoge werkloosheid.

Met de keuze voor Montijo is een nieuwe discussie op gang gekomen waarbij de Portugese milieubeweging recht tegenover de overheid en de Franse bouwers zijn komen te staan.

José Alves, dé Portugese vogelexpert die voor de universiteit van Aveiro al sinds 2005 onderzoek verricht in het natuurgebied, maakt zich grote zorgen over de trekvogels, zegt hij,

Ze hebben tijd nodig

Ter plekke in het natte gebied, waar honderdduizenden vogels korte of langere tijd verblijven, legt hij uit: „Er zijn onderzoeken verricht op basis van cijfers van vijftien jaar geleden. Wat de impact zal zijn op de grutto is simpelweg niet bekend. Ze hebben tijd nodig zich aan nieuwe omstandigheden aan te passen, daar is een nieuwe generatie voor nodig. Maar die moet dan wel worden geproduceerd. Grutto’s die niet bij kunnen komen redden het niet. Op een lege tank kunnen ze niet van Afrika naar Nederland vliegen.”

De Portugese en de Nederlandse biologen hebben samen met belangenbeschermers van de trekvogels de handen ineen geslagen. Een petitie die de Nederlandse Vogelbescherming twee weken geleden is begonnen tegen de bouw van de luchthaven, is al ruim 26.000 keer ondertekend. Een groep van acht verschillende Portugese en internationale organisaties zal het plan volgende maand voor de rechter in Lissabon aanvechten.

Joaquim Teodósio van de Portugese Vogelbescherming (SPEA) verzet zich al jaren tegen het in zijn ogen „onzinnige plan”, zegt hij. „Portugal probeert dit als lokaal probleem te zien. Maar we hebben hier natuurlijk over vogels vanuit allerlei windstreken. Als de rechter ons niet in het gelijk stelt dan gaan we naar de Europese Commissie”, verzucht hij in het centrum voor vogelaars middenin het watergebied. En met gevoel voor cynisme zegt Teodósio: „Het zal toch niet zo zijn dat de plek waar we nu zitten straks wordt overgenomen door vliegtuigspotters?”

Correctie (21 februari 2020): José Alves werkt aan de universiteit van Aveiro, niet Alveiro, zoals hier eerder stond.