Verdeeldheid zo groot dat de vraag is hoe het verder moet

Meerjarenbegroting Het mislukken van de EU-top is pijnlijk. Dat de standpunten van de lidstaten op de eerste topontmoeting na de Brexit zo ver uit elkaar liggen is een „ongemakkelijk signaal”.

De Italiaanse premier Giuseppe Conte (links), premier Mark Rutte en de Franse president Emmanuel Macron donderdag tijdens de EU-top over de meerjarenbegroting.
De Italiaanse premier Giuseppe Conte (links), premier Mark Rutte en de Franse president Emmanuel Macron donderdag tijdens de EU-top over de meerjarenbegroting. Foto Ludovic Marin / AFP

De speciale EU-top over de nieuwe Europese meerjarenbegroting is vrijdagavond mislukt. Ongeveer dertig uur na het begin van de topontmoeting in Brussel, verlieten de 27 regeringsleiders van de Europese lidstaten de onderhandelingen zonder akkoord. „We hebben meer tijd nodig”, zei voorzitter van de Europese Raad Charles Michel na afloop tijdens een persconferentie. Michel slaagde er tijdens een lange reeks bilaterale gesprekken donderdag en vrijdag niet in de posities van de lidstaten dichter bij elkaar te brengen. „We moeten constateren dat de verschillen nog te groot zijn”, aldus premier Mark Rutte.

De strijd over de EU-meerjarenbegroting verloopt dit jaar ongemeen fel – onder meer door het wegvallen van de bijdrage van het Verenigd Koninkrijk. De standpunten van de lidstaten over hoe hoog de gezamenlijke begroting wordt en waar het geld aan besteed moet worden, liggen nog altijd ver uit elkaar. Zo ver, dat diplomaten zich openlijk afvragen hoe de onderhandelingen nu verder moeten.

Lees ook: Krijgsdans rond EU-miljarden: wie wil wat?

Verharding standpunten

De hoop op een akkoord was in aanloop naar de top in Brussel al gering: lidstaten leken hun standpunt alleen maar te verharden. Toch is het klappen van de onderhandelingen pijnlijk. Bovenal voor Michel, de nieuwe raadsvoorzitter die met het uitschrijven van de top hoog spel speelde – en nu een eerste verlies moet incasseren. Maar vooral het feit dat regeringsleiders zich op de eerste topontmoeting na het vertrek van de Britten zo verdeeld tonen, vinden velen een ongemakkelijk signaal. „We hebben het Verenigd Koninkrijk niet nodig om verdeeldheid te tonen”, aldus de Franse president Emmanuel Macron na afloop. Bovendien zijn zowel de uitdagingen waarvoor Europa staat als de ambities van de nieuwe Europese Commissie groot. Voor het uitvoeren van plannen rondom technologie en klimaat is snel duidelijkheid over geld nodig.

Van oudsher waren het altijd de Britten die de onderhandelingen over de EU-begroting wisten te domineren, met een halsstarrige weigering méér bij te dragen. Deze top bleek al bij aanvang de zelfverklaarde ‘spaarzame groep’, waarvan ook Nederland onderdeel is, die alle aandacht naar zich toetrok. Meer nog dan andere ‘kampen’ in de discussie – waaronder een groep Zuid- en Oost-Europese landen die voor cohesiefondsen strijden – presenteerden de ‘spaarzamen’ hun onverzettelijkheid als een deugd, met een aan arrogantie grenzende zelfverzekerdheid.

Wrevel

Vooral Rutte stapte in de gesprekken met Michel naar voren als leider van de groep, merkten ook betrokkenen dicht bij de onderhandelingen. Bij binnenkomst verklaarde de Nederlandse premier nog een dik boek bij zich te hebben om tijdens de top te lezen. „Onze positie is bekend dus er valt voor mij niets te onderhandelen.” Uiteindelijk gaf hij na afloop toe „keihard” gewerkt te hebben en niet aan lezen te zijn toegekomen. Zijn opstelling wekte bij sommigen wrevel, ook bij Xavier Bettel, de liberale premier van Luxemburg. „Mijn opvatting van het Europees project is anders dan dat van Rutte. Ik zie de EU als een kans en niet als een rekening.”

Maar ook Macron was met een duidelijke agenda naar Brussel gekomen. Dit weekend brengt hij een bezoek aan een belangrijke agrarische beurs in eigen land. Akkoord gaan met bezuinigingen op landbouw was voor de Franse president onacceptabel. „Landbouwfondsen mogen nooit slachtoffer worden van de Brexit.”

Terwijl een plenaire samenkomst van alle EU-regeringsleiders vrijdag naar steeds later op de dag werd verschoven, zochten kleine groepjes lidstaten elkaar ondertussen in verschillende samenstelling op. Ze dronken een kopje koffie, poseerden in groepsverband voor een foto, namen samen een bordje eten in de kantine. En vooral bezochten ze in steeds wisselende formaties raadsvoorzitter Michel voor een bilateraal overleg. Wat een gezamenlijke vergadering over de nieuwe meerjarenbegroting moest zijn, was zo vooral een snuffeltocht naar bondgenoten om het eigen belang zo effectief mogelijk te verdedigen.

Het mislukken van de top betekent dat Michel zeer waarschijnlijk snel een nieuwe bijeenkomst uit zal schrijven. In het verleden waren vaker meerdere EU-toppen nodig om een akkoord over de meerjarenbegroting te bereiken. Rutte zei „goede hoop” te hebben dat het een volgende keer wel lukt om overeenstemming te bereiken. Maar, zei hij ook: het standpunt van Nederland is ongewijzigd. Meer bijdragen zal Nederland volgens hem niet.