Recensie

Recensie Media

Malcolm X en de moord die de FBI wel goed uitkwam

Serie Dankzij de Netflix-serie Who Killed Malcolm X wordt het moordonderzoek heropend. Toch levert die documentaire geen bevredigende antwoorden op. Wel wordt de frustratie van de makers heel goed overgebracht op de kijker.

Malcolm X tijdens toespraak in New York, 29 juni 1963. Beeld Netflix

Malcolm X tijdens toespraak in New York, 29 juni 1963. Beeld Netflix

Malcolm X leeft. De Afro-Amerikaanse leider werd vandaag 55 jaar geleden vermoord; meer dan een halve eeuw geleden, vrijwel alle betrokkenen zijn overleden. Toch heeft de hoofdofficier van justitie op Manhattan besloten om het onderzoek naar de moord te heropenen. Aanleiding is Who Killed Malcolm X.

Die zesdelige documentaireserie op Netflix stelt dat twee van de drie veroordeelden onschuldig zijn, en dat vier echte daders vrijuit gingen. Een van de onschuldigen, hij zat tijdens de moord thuis met een beenwond, leeft nog. Hij is 81 jaar. Burger-onderzoeker Abdur-Rahman Muhammad ijvert ervoor dat hij alsnog wordt vrijgesproken. Ook gaat hij in de documentaire achter de werkelijke hoofddader aan.

Het heropenen van de zaak bewijst maar weer de kracht van Netflix. Veel van de feiten waren al bekend, en de documentaire was al eerder verschenen, maar pas toen de grote streamingdienst hem oppikte, werd het Openbaar Ministerie wakker uit een sluimer van een halve eeuw.

De film laat goed de blijvende aantrekkingskracht zien van de charismatische Malcolm X. Zijn felle, geestige speeches vol soundbites zijn nog altijd relevant. En wat een levensverhaal. De halve wees Malcolm Little was een briljante leerling, maar toen hij tegen een docent zei dat hij advocaat wilde worden, zei die dat advocaat niets was voor zwarte mensen. Niemand zou hem inhuren. Timmerman, was dat niet iets voor Malcolm? Verbitterd haakte Little af. Hij werd crimineel, leidde een inbrekersbende, en werd veroordeeld tot tien jaar gevangenisstraf.

De doodswens

In de gevangenis maakte hij kennis met de Nation of Islam – Een zwart-nationalistische sekte die een eigen variant van de islam uitdroeg. Hij werd moslim, brak met zijn criminele verleden, legde zijn ‘slavennaam’ Little af, en noemde zich voortaan Malcolm X. De ‘X’ staat voor de Afrikaanse naam die zijn familie in slavernij was ontnomen. Na zijn vrijlating zorgden de speeches en zijn grote organisatietalent voor een enorme bloei van de beweging.

Maar de Nation of Islam had al een leider, Elijah Muhammad. En die voelde zich bedreigd door het succes van X. Daarnaast was de leider bang dat de radicale politieke uitspraken van X de beweging, en haar financiële belangen, zouden schaden. Volgens de autobiografie van X speelde er ook nog een #MeToo-kwestie mee: X ontdekte dat zijn bejaarde leider een rij jonge secretaresses had bezwangerd en ze vervolgens met schande overladen uit de kerk had gegooid. In de documentaire is dit meer een voetnoot, een van de verbale bommen die X en Elijah Muhammad naar elkaar gooien.

Malcolm X werd de kerk uitgewerkt, en op 21 februari 1965 werd hij vermoord door vijf zwarte moslims. Betrokkenheid van de kerkleiding werd nooit aangetoond, maar de documentaire maakt aannemelijk dat Elijah Muhammad in ieder geval de doodswens heeft uitgesproken; genoeg voor zijn volgelingen.

Overal mollen

Dit alles was al bekend. Tja, een afrekening in de het radicale circuit, dachten de witte Amerikanen schouderophalend en wellicht opgelucht. Want Malcolm X gold als een gevaar. Hij zei dat zwarten het recht hadden om zich te verdedigen tegen racistisch geweld, by any means necessary. Die dreiging van gewapend verzet wekte de grote interesse van de FBI en de inlichtingendienst van de New Yorkse politie. Toen X op bedevaart naar Mekka was geweest, zich voortaan El-Hajj Malik El-Shabazz noemde (El-Hajj staat voor ‘de pelgrim’) en bij terugkeer een verzoenende, gematigder toon aansloeg, en zo acceptabeler werd voor witte Amerikanen, vonden de autoriteiten hem juist nóg gevaarlijker worden.

Wat was de rol van de FBI en de politie in de moord op X? Dat is eigenlijk het boeiendste deel van de documentaire. Malcom X en de Nation of Islam werden doorlopend afgeluisterd en gevolgd, en de beweging zat vol mollen. De FBI en de NYPD wisten precies wat er speelde, toch grepen ze niet in. En op cruciale momenten werd FBI-informatie niet met de politie gedeeld, wat bijdroeg aan het veroordelen van de onschuldige moslims.

Hoewel een week voor de moord het huis van Malcolm X met brandbommen werd verwoest, was er bij de bijeenkomst waarop hij werd vermoord nauwelijks politie aanwezig. In de zaal zaten echter wel acht politie-informanten, onder wie zijn eigen lijfwacht, die hem mond-op-mond-beademing gaf. Na de moord banjerden de agenten rustig door de plaats delict heen. Geen forensisch onderzoek, vier van de vijf daders konden, onder hun ogen, rustig vertrekken. Was dit nalatigheid, gevoed door een nonchalante racistische houding van: laat ze elkaar maar lekker afmaken? Kwam de moord ze wel goed uit?

Onkunde of moedwil?

Het is ook mogelijk dat de waarheid meer sinister is: uit vrijgegeven dossiers blijkt dat de FBI direct aanstuurde op een breuk tussen X en de beweging. Mogelijk hebben de mollen binnen de leiding hiertoe aangezet, en wellicht ook tot de moord. Was de vermoedelijke echte hoofddader een FBI-informant? Werd hij daarom nooit vervolgd? Was het allemaal, onkunde, onwil of moedwil? Helaas geeft de documentaire hier geen bevredigende antwoorden op.

Hoofdpersoon van Who Killed Malcolm X is Abdur-Rahman Muhammad. Jarenlang heeft deze burger-onderzoeker al zijn vrije tijd besteed aan het onderzoek naar de moord. Hij zorgde dat de FBI-files werden vrijgegeven en hij sprak met zoveel mogelijk betrokkenen. Zijn onvermoeibare en verontwaardigde zoektocht naar de waarheid vormt de motor achter de serie. En zijn frustratie, dat hij het toch niet mooi kan rondbreien, wordt ook de frustratie van de kijker.