Reportage

Het ‘cynische’ verdienmodel achter Trumps migratiecrisis

Verenigde Staten Private gevangenissen in de VS varen wel bij de asielcrisis aan de zuidgrens doordat er migranten worden vastgezet. Nu door Trumps beleid het aantal migranten daalt, moeten lang in de VS wonende illegalen vrezen in deze cellen terecht te komen.

Estancia, New Mexico, VS

Zoals meer plattelandsgehuchten kreeg Estancia al veel tegenslagen te verwerken. Maar in 2017 kreeg het dorpje in de Amerikaanse staat New Mexico „de doodsklap”, stelt burgemeester Nathan Dial. Na bijna dertig jaar sloot plots de gevangenis – en verloor het plaatsje zijn veruit grootste werkgever. „Winkels gingen dicht, evenals de twee banken. Cipiers verhuisden met hun gezinnen, waardoor de school vijftig kinderen kwijtraakte en er een docentenpost geschrapt werd”, vertelt Dial in zwierige zuidelijke tongval. „De sluiting was fataal.”

Groot is het optimisme nu de gevangenis sinds enkele maanden weer open is. En dat dankzij de migratie aan de Amerikaanse zuidgrens en president Trumps strengere asielbeleid. CoreCivic, het private bedrijf dat de gevangenis drie jaar terug sloot wegens een chronisch gebrek aan gedetineerden, verhuurt het grootste deel van de achthonderd cellen nu aan ICE, de immigratie- en deportatiedienst van de federale overheid. Deze zomer kwamen de eerste migranten er aan om hun procedures af te wachten.

De winkels zijn nog niet heropend, de banken evenmin. Maar Estancia heeft weer toekomst, zegt Dial. „We hebben hoop dat er snel weer een hotel komt.” Aan de kaarsrechte toegangsweg roept een bord op te solliciteren als cipier, onder vermelding van het uurloon (16,73 dollar) en de site van CoreCivic. De gevangenis levert tweehonderd banen: bij een inwonertal van 1.200 een wereld van verschil.

Foto Merijn de Waal

Naast banen verloor de gemeente door de sluiting ook een derde van zijn belastinginkomsten. Op 4 juli 2018 was er geen geld voor vuurwerk ter gelegenheid van Onafhankelijkheidsdag. Vorig jaar weer wel: CoreCivic betaalde de show. Zoals het bedrijf ook al het jaarlijkse pompoenenfestijn Pumpkin Chunkin’ sponsorde en have schonk aan de kinderveemarkt.

Estancia krijgt weer een kans, maar ondernemingen als CoreCivic liggen in de VS toenemend onder vuur. In meerdere staten en door linkse Democraten wordt de private gevangenissector bekritiseerd als intensieve menshouderij. Bedrijven zouden slechter voor gedetineerden zorgen dan openbare gevangenissen. En privatisering leidt tot perverse prikkels: de gevangenissector lobbyt voor strenge wetten en hoge straffen. Dat levert meer ‘klanten’ op.

Phoenix, Arizona, VS

Als Julia Méndez een helikopter hoort overvliegen, slaat de angst haar om het hart. „Het was een helikopter van de Border Patrol die ons in de gaten kreeg”, vertelt de Guatemalteekse. Eind 2018 trok ze met een groep van tweehonderd Midden-Amerikaanse migranten door de Sonora-woestijn clandestien de VS binnen. Ze lieten zich rustig inrekenen door de grenswachters. De riskante reis was de enige manier om in de Amerikaanse asielprocedure te komen. „Bij de grensovergang zouden ze ons terug naar Mexico hebben gedeporteerd.”

Een jaar later heeft de 39-jarige Méndez een permanente verblijfstatus: die kreeg ze omdat ze als lesbienne in haar thuisland bedreigd werd. Deze zomer trouwde ze in Phoenix met Iris del Carmen (35), ook gevlucht uit Guatemala.

Hun vluchtverhaal liep beter af dan dat van veel andere migranten. Maar gebrom van een heli associeert Méndez nog met het trauma dat ze opliep ná de woestijn, in vreemdelingendetentie. Zij en Del Carmen zaten drie maanden vast in achtereenvolgens Florence en Eloy, twee ICE-gevangenissen in Arizona. Net als die in Estancia, in buurstaat New Mexico, worden ze gerund door CoreCivic. De twee vrouwen kijken er in grote verontwaardiging op terug.

Op alles werd beknibbeld, vertellen ze, elkaar steeds aanvullend. „We kregen niet genoeg tandpasta en de tandenborstels waren zo slecht dat ze binnen een paar dagen uit elkaar vielen.” „Maandverband werd per dag gegeven, niet meteen voor je hele menstruatie.” Bij protest werd gedreigd met ‘el hoyo’, ‘het gat’ oftewel: de isoleercel. „Bij drie waarschuwingen stuurden ze je naar het gat.”

Het dagschema, vertellen ze, was als volgt:

– 4 uur ’s ochtends: appèl, 40 minuten in de rij voor ontbijt, 10 à 15 minuten om te eten.

– 5 uur: terug naar de cel.

– 7 uur: eigen cel schoonmaken.

– 9 tot 11 uur: luchten.

– 11 uur: lunch, lange rij, in 15 minuten eten.

– 12 uur: terug naar cel.

– 13-14 uur: telling.

– 16 uur: diner, lange rij, 10 minuten eten.

– 18-19 uur: telling.

– 21 uur: celdeur dicht.

„Het ontregelt je ritme.” „Alles is er op gericht je koest te houden. Er wordt constant gedreigd met streepjes achter je naam. Dat die in je dossier komen en dat de rechter die zal zien.”

Met dat argument worden gedetineerden ook aangespoord te werken. Voor een dollar per dag mogen ze zelf koken en poetsen. Op zaterdag en zondag krijgen ze niet betaald. „Maar je moet in het weekeind werken om dat doordeweeks te mogen. Iedereen doet het, want ze zeggen dat het kan helpen om asiel te krijgen.”

Albuquerque, New Mexico, VS

Op een straathoek in het centrum van Albuquerque, de grootste stad van New Mexico, staat deze middag een bonte verzameling van enkele tientallen betogers. Spandoeken en borden roepen op tot „het sluiten van de kampen” en „het opheffen van ICE”. Hun leus: „Fuck je muur, fuck je grens, we willen geen fucking orde.”

Het is een klein protest, jong en uiterst links – voor Amerikaanse begrippen. Als de groep zich in beweging zet voor een korte mars, raakt Ray Garduño al snel achterop. De gepensioneerde is slecht ter been, maar het hoge marstempo is ook typerend voor de koers van zijn partij, zegt het ex-gemeenteraadslid voor de Democraten. „Ik bevond me altijd aan de uiterst linkse flank van de partij. Nu zie ik mijn standpunten plots breed omarmd worden.”

Het veld van kandidaten dat het wil opnemen tegen Trump kent enkele zeer linkse deelnemers. Garduño noemt senatoren Elizabeth Warren en Bernie Sanders, die zich fel uitspreken tegen Trumps strenge vreemdelingenbeleid. Ze willen ICE opheffen en zijn tegen private gevangenissen. Garduño: „Dat Trump op grote schaal migranten vastzet in private detentie, is heel cynisch. Er zal altijd genoeg aanvoer van nieuwe mensen zijn. Trump wil de grenscrisis helemaal niet oplossen, maar inzetten als strijdkreet om zijn achterban te mobiliseren.” De president en diens Republikeinen zetten de oppositie hierbij weg als pro-‘open-grenzen’ – een term die beklijft ziet ook Garduño. Dus al is hij voor een humaner beleid, hij vraagt zich af „of het een breder publiek kan overtuigen”.

Betogers in Albuquerque, New Mexico, roepen tijdens een demonstratie op tot ‘afschaffing’ van deportatiedienst ICE en sluiting van ‘de kampen’, de detentiecentra voor migranten. Foto Merijn de Waal

Democratische staten voeren wetten in tegen private gevangenissen. Onder druk van activisten en de publieke opinie neemt ook Wall Street afstand van de sector. Al vier grote banken besloten niet langer geld te lenen aan of zaken te doen met martkleiders CoreCivic en GEO Group.

De sector leidt toch al een grillig financieel bestaan. In 2016 besloot de regering-Obama haar afhankelijkheid van particuliere gevangenissen te verkleinen. De verrassende verkiezing van Trump later dat jaar doorkruiste dit en de beurskoers van CoreCivic steeg fors. Samen met GEO Group doneerde het bedrijf uit Tennessee in het verkiezingsjaar 1,6 miljoen dollar aan partijen en kandidaten die voor strenge straf- en asielwetten zijn, in grote meerderheid Republikeinen. Na Trumps zege gaven ze ook nog elk een kwart miljoen voor diens inauguratie.

In de loop van 2017 daalde de koers van CoreCivic niettemin, om pas weer te stijgen toen voorjaar 2018 de grenscrisis uitbrak en het Congres meer geld vrijmaakte voor migrantendetentie. Nu het aantal onderschepte migranten aan de grens daalt, zakt het aandeel weg.

Ciudad Júarez, Mexico

Om te zien waarom die beurskoers schommelt, kun je de grensbrug oversteken van de Texaanse stad El Paso naar Ciudad Juárez. Hier wemelt het van de migranten: veel Midden-Amerikanen, maar ook Venezolanen, Haïtianen en Cubanen die klem zitten aan de Mexicaanse noordgrens.

Een van hen is Desbel Donatez, die in een hoek van een tortillabakkerij een stalletje bestiert met typisch Cubaans eten. Hij wacht al maanden tot hij in de VS zijn zaak voor de asielrechter kan toelichten en twijfelt of hij dit nog wel moet doen. Andere Cubanen vertelden hem over de detentiecentra. „Ze stoppen je er in koelcellen. En ik weet hoe kansloos mijn zaak inmiddels is. Ik ben van plan te trouwen met een Mexicaanse en me hier te vestigen.”

Onder Trump is het recht op een vluchtelingenstatus fors ingeperkt. Mexico is met de dreiging van handelstarieven onder druk gezet om migranten op te vangen in – gevaarlijke – grenssteden als Juárez, Tijuana of Matamoros. Aan zijn eigen zuidgrens weert Mexico meer migranten. En dan heeft Trump ook nog bereikt dat Honduras en Guatemala zichzelf aanmerken als ‘veilig derde land’.

Universiteit Albuquerque, VS

Het Amerikaanse leven van Fernanda Banda begon in een blauwe trailer. De 22-jarige studente kwam als peuter illegaal uit Mexico naar de VS, waar haar vader al enige tijd werkte. Twee decennia later beschikt ze nog steeds niet over de juiste papieren. „Al op school besefte ik hoe belangrijk die negen cijfers zijn”, zegt Fernanda Banda over het burgerservicenummer.

Haar vader werd na een verkeersovertreding gedeporteerd naar Mexico, nog onder de regering-Obama. „Sinds Trump aan de macht is, besef ik helemaal dat ook ik uitgezet kan worden.” Want waar onder Obama bovenal illegalen werden uitgezet die iets op hun kerfstok hadden, laat Trump het net veel wijder uitgooien. Banda: „Ik kijk nu vaker over mijn schouder, let beter op mijn familie.”

Trump heeft elke migrant zonder papieren in principe tot doelwit gemaakt. Hierdoor zitten in ICE-gevangenissen, naast vers aangekomen immigranten, ook veel mensen die na jaren in de VS nu uitzetting proberen af te wenden. Dit kan maanden, soms jaren, duren.

Dus juist nu Trump de migrantenstroom aan de zuidgrens indamt, maakt Banda zich zorgen over haar eigen situatie. Ze vreest dat illegalen als zijzelf de vrijkomende ICE-cellen moeten gaan vullen. Onlangs maakte ICE bekend dat ze zwaarbewapende arrestatieteams gaat inzetten in sanctuary cities, linkse schuilsteden die niet willen meewerken aan deportaties.

Banda wijst op een precedent in Arizona. Die staat maakte het begin jaren tien mogelijk via etnisch profileren migranten staande te houden en naar hun documenten te vragen. De wet kwam er na een lobby waarin de private gevangenisindustrie een grote rol had. „Een perfect voorbeeld van hoe corrupt de VS kunnen zijn.”

Banda lobbyt binnen actiegroep New Mexico Dream Team voor een verbod op de private gevangenissen. In een onderzoeksrapport zetten ze uiteen dat een detentiecentrum een lokale overheid vooral geld kost. „Dit zijn arme gemeenschappen die gemakkelijk verleid kunnen worden. Je moet ze alternatieven bieden. Help ze bijvoorbeeld in groene energie te investeren.”

Estancia, New Mexico, VS

In Estancia zit men niet op zulke bemoeienis te wachten. „In de stad weten ze altijd wat goed voor ons is”, sneert burgemeester Nathan Dial. Terwijl ‘de stad’ niet omkeek naar zijn dorp toen het vrachtspoor werd opgeheven en Estancia als ‘Bean Capital of the World’ zijn pintobonen ineens minder goed kon afzetten. Droogtes brachten boeren verder in de problemen. De gevangenis is nu, kortom, onmisbaar.

Bestuurder Wayne Johnson van het omliggende Torrance County stelt: „Ook in overheidsgevangenissen gaan zaken mis. Het enige verschil dat ik zie, is dat bedrijven dit vervolgens beter afhandelen dan overheden. Zij kunnen het zich immers niet veroorloven failliet te gaan.” Volgens de Republikein voeren de Democraten het debat over gevangenissen op valse gronden: om een coulanter migratiebeleid af te dwingen. „Als ze dat willen, is dat hun goed recht. Maar pas dan de wetten aan via het Congres. Ga niet pleiten voor afschaffing van ICE of het openzetten van de grens.” In de praktijk slagen beide partijen in Washington er al decennia niet in tot migratiebeleid te komen.

Lees ook: Radicalisering van migratiedebat helpt agenda populisten

Johnson maakt zich niettemin zorgen. „Als er in 2020 een nieuwe president mocht komen die migratiewetten wil negeren, hebben wij een probleem.” En als de migratie uit het zuiden verder stokt, kan dat het voortbestaan van de gevangenis in gevaar brengen. „Maar er zijn ook 14 tot 20 miljoen illegalen in de VS zelf. En dat aantal moet ook een keer naar beneden.”

Migratie is zo een thema dat Democraten en Republikeinen, stad en platteland diep blijft verdelen. Burgermeester Dial heeft besloten zich voor de Republikeinen verkiesbaar te stellen als kandidaat voor het deelstaat-parlement. Want, meent hij: „Ik moet dit kleine dorpje beschermen tegen de grootstedelijke politiek.”