Opinie

Atoommacht Rusland struikelt over Nederlandse rechtsstaat

De enige roofbaron die onder Poetin moest boeten (10 jaar cel) voor het wilde kapitalisme onder Jeltsin, is de oligarch Chodorkovski, schrijft Hubert Smeets.

Hubert Smeets

Ineens dook de term ‘oligarch’ op in de strikt juridische zaak ‘Yukos contra Russische Federatie’. Zeker 26 keer sprak jurist Albert Jan van den Berg voor het Gerechtshof Den Haag in zijn pleidooi namens Rusland over ‘oligarchen’. Nog eens zeven maal maakte hij daar gewag van ‘rode directeuren’. De kwalificaties – ik heb ze geturfd – mochten niet baten. Deze week leden Van den Berg en zijn collega’s bij Houthoff, het andere advocatenkantoor van Moskou in Nederland, een nederlaag. In een 120 pagina’s tellend vonnis veegde het Hof de vloer met hen aan. Alleen cassatie bij de Hoge Raad biedt nu nog soelaas. Intussen loopt hun cliënt, militair een nucleaire supermacht, het risico dat Yukos her en der beslag gaat leggen op Russische spullen ter waarde van ruim 50 miljard dollar.

Dat is de prijs die Moskou moet betalen voor het bankroet van Yukos. Poetin had dit energieconcern, onder Jeltsin opgetuigd door zakenman Michail Chodorkovski, na 2003 naar de gallemiezen geholpen. De aandeelhouders gingen toch verhaal halen. Dat moest in Nederland, omdat Yukos in Amsterdam is geregistreerd.

De zaak begon met arbitrage over de vraag of Rusland met de confiscatie van Yukos het internationale Energiehandvest had geschonden. Dit verdrag, uitvloeisel van het ‘plan Lubbers’ om de Russische olie-industrie uit de brand te helpen door buitenlandse investeringen in die sector tegen willekeur te beschermen, was in 1994 door Jeltsin ondertekend, doch daarna niet door de Doema geratificeerd. Dit geknabbel van twee walletjes liet onverlet dat het handvest wel ‘voorlopig toepasbaar’ was. De arbiters oordeelden in 2014 dat Moskou het handvest aan zijn laars had gelapt. Omdat de laagste rechter in Den Haag het in 2016 anders zag, kwam de zaak bij het Hof terecht. Daar dacht Van den Berg de Russische overheid er eind september 2019 te dienen met een politieke tekst. Verontwaardigd sprak hij over Chodorkovski en zijn oligarchen.

Maar boosheid is geen juridische categorie. Daarom vroeg ik hem na zijn slotpleidooi naar een definitie van het begrip ‘oligarch’. Die had hij niet. Van den Berg trok wel een boek uit zijn tas: Sale of the Century van journaliste Chrystia Freeland, nu vicepremier van Canada.

Freeland schetst in dit boek inderdaad een verbluffend portret van het ‘wilde kapitalisme’ tijdens Jeltsin. De enige roofbaron die er onder Poetin voor heeft moeten boeten, is Chodorkovski. Hij zat tien jaar gevangen. De meeste kompanen sloten zich liever aan bij het Kremlin. Die hebben uiteraard recht op hun slappe knieën. Er bestaat nu eenmaal geen jurisprudentie van onberechte gevallen. Maar huichelachtig is het wel. Want talrijke Russische (staats)kapitalisten hebben hun holdings ook aan de Zuidas in Amsterdam gevestigd. Denk aan Sberbank en Alfa (banken), Gazprom, Rosneft en Lukoil (energiegiganten) of Norilsk Nikkel en Metsjel (grondstoffen). Detail: het pand van Alfabank aan de Gouden Bocht te Amsterdam staat voor 14 miljoen euro te koop. Al deze oligarchen hebben gemeen dat ze meer vertrouwen hebben in de Nederlandse dan in de eigen Russische rechter. Maar wie betaalt dit vertrouwen eigenlijk? De Russische staat in elk geval niet. Behalve wat griffiekosten en 12.387,75‬ euro aan verschotten heeft de Nederlandse rechtsstaat voor niets gewerkt: voor zowel Rusland als Yukos.

Kortom, voor zover Rusland de rechtsstaat nodig heeft, wordt die door de Nederlandse burgers betaald.

‬Oost-Europa-expert Hubert Smeets werkt bij het kenniscentrum Raam op Rusland. Hij schrijft om de week met redacteur geopolitiek Michel Kerres over de kantelende wereldorde.