Eric Kayne

Interview

‘Zo’n elegante iPhone heeft een duistere zijde’

Minimalisme Waarom is het minimalisme van de Japanse opruimgoeroe Marie Kondo zo razend populair? De Amerikaanse journalist Kyle Chayka zocht het uit. „Eigenlijk is dit een egocentrische lifestyle.”

Toen reality-ster Kim Kardashian in 2019 een rondleiding gaf door haar Californische villa, liet ze haar online publiek achter in massale verwarring. De badkamer van haar ultra-strakke, zelfbenoemde ‘minimalistische klooster’ bevatte geen wastafel, maar een plat, grijs, marmeren blok met twee designkranen en verder niks. Hoe kon het water dan weglopen? Het mysterie werd opgelost (in het steen zat een bijna onzichtbare gleuf als afvoerputje), maar wat de tour vooral liet zien: minimalisme is één van de grootste lifestyletrends van deze tijd.

Dat is vooral te danken aan de Japanse opruimgoeroe Marie Kondo (1984). Met de lancering van haar Netflixserie, nu een jaar geleden, werd haar filosofie – bezit alleen objecten waar je blij van wordt, gooi de rest weg – in één klap mainstream. Nu was minimalisme al doorgesijpeld op vele vlakken. Van de mensen die een tiny house betrokken tot de viral verhalen van hen die minder dan honderd objecten bezitten. Van de bohémien koppels die alles achter zich lieten om met een busje (en een goedgevulde bankrekening) het ‘van life’ te leven. Maar met Kondo, die meer dan tien miljoen boeken verkocht, werd het verlangen naar leven met minder als sleutel tot geluk een van de invloedrijkste trends van dit moment – op Instagram heeft #minimalism 17 miljoen hits.

Waar komt dit idee vandaan? In zijn pas verschenen boek The Longing for Less onderzoekt de Amerikaanse journalist Kyle Chayka dit fenomeen. De afgelopen jaren maakte hij naam met artikelen voor prestigieuze media die de levensstijl van moderne mensen onder de loep namen – in 2016 muntte hij de term ‘AirSpace’, het fenomeen dat alle hippe horeca, flexwerkplekken en Airbnb’s wereldwijd steeds meer op elkaar lijken.

Lees ook: Wereldwijd zien alle hipstercafés er hetzelfde uit. Dit is waarom

Voor dit boek onderzocht Chayka waarom minimalisme juist nú zo aanslaat en waarom hij een nare bijsmaak krijgt van deze trend. Zijn zoektocht brengt hem langs Japanse zentuinen, zintuigvrije drijfcabines voor de rijken en het ontwerp van de iPhone. Aan de telefoon vanuit zijn woonplaats New York vertelt hij over zijn bevindingen.

Waarom is minimalisme juist nu zo populair?

„Tot eind vorige eeuw gaf het verzamelen van bezit zekerheid. Kocht je een huis, dan kon niemand dat afpakken. Had je een vaste baan, dan was je beschermd tegen een turbulente economie. In korte tijd is dat compleet veranderd, minimalisme werd een reactie op het leven in de jaren tien. Voor de grote groep freelancers die is ontstaan, is het onmogelijk om een huis te kopen. We weten niet wanneer de volgende crisis komt. Daardoor voelt mobiliteit veiliger; al je spullen in één keer kunnen pakken en verhuizen wanneer dat nodig is.

„Tijdens de crisis had je de hipsters, met hun tweedehands, simplistische en rustieke stijltje. Nu de economie weer loopt is dit geëvolueerd in de superstrakke inrichting die je ziet in koffiebars, hotels en woonkamers. In plaats van in een crisis zitten we nu in een tijdperk van chaos – de opkomst van nationalisme, de invloed van technologie op ons leven. Daar is minimalisme ook een reactie op; het verlangen om opnieuw te beginnen. In mijn toenmalige woonplaats New York zag ik na de verkiezing van Trump, in 2016, opvallend veel mensen in grijze outfits op straat. Het was de tegenhanger van de gouden, barokke inrichting van zijn penthouse.”

Je zou kunnen zeggen: fijn dat mensen dankzij goeroes als Marie Kondo nu een opgeruimd huis hebben en bewuster zijn van de spullen die ze bezitten. Toch bent u kritisch. Waarom?

„Haar methode [elk object in je huis vastpakken en je afvragen of het ‘vreugde’ biedt, red.] is een vage oplossing voor van alles en nog wat. Dat schrijf ik ook in mijn boek: je kunt het toepassen op je kledingkast, je Facebookprofiel of je partner. Het is extreem individualistisch, een excuus om jezelf voorop te zetten. ‘Ik zou niet met deze persoon, die plek of dat ding moeten dealen omdat het niet bij mijn wereldbeeld past.’

„Als je een Scandinavische stoel koopt is niet in één keer je relatie tot het consumentisme radicaal omgegooid. De muren van je appartement leeghouden betekent niet dat je dan ook een verlicht persoon bent. Als iets er simpel uitziet, is dat niet gelijk radicaal of uitdagend, het betekent gewoon dat je weinig spullen hebt.”

In zijn boek beschrijft Chayka hoe hij in Tokio in misschien wel de meest zielloze Airbnb ter wereld belandt. Nadat hij incheckt via een toegangscode betreedt hij een appartement dat eruit ziet „als een witte doos”. De plant, het enige teken van leven, blijkt nep. Hij voelt zich als een geest, op een plek waar het lijkt alsof niemand er ooit gewoond heeft – of ooit zál wonen.

Dat is ook de andere kritiek die Chayka heeft op Kondo: haar opruimmethode leidt tot een homogenisering van interieurs en gumt persoonlijke details uit. En hoewel het vaaglijk antikapitalistisch is, verdient Kondo goed aan haar opruim-imperium (en heeft ze gewoon een webshop).

Journalist Kyle Chayka Eric Kayne

Laten we het hebben over de naam van deze levensstijl. Die is gejat van een obscure kunststroming in de jaren zestig.

„Klopt, en daarom was ik er ook zo verbaasd over. Wat had deze kunststroming in godsnaam te maken met de zelfhulpboeken die nu in de winkel liggen?

„Kunstenaars uit de jaren zestig, zoals Donald Judd, gooiden alle ideeën die er over kunst bestonden weg, ze begonnen vanaf een nulpunt. In plaats van een renaissance schilderij vol symboliek kon daardoor een rode kist of een wit vlak ook opeens kunst zijn. Je wordt dan niet gehinderd door kunsthistorische kennis: het gaat puur om hoe je datgene wat je voor je ziet ervaart. Een minimalistisch kunstobject óf een opgeruimd huis kan dat gevoel oproepen, van het direct ervaren van je omgeving.

„Ook de esthetiek hebben ze gemeen, de strakke meubels uit het oorspronkelijke minimalisme – zoals de Eames-stoel – behoren nu tot de interieurstijl die Marie Kondo promoot. Maar waar de kunststroming draait om een open blik naar de wereld, is de lifestylevorm van nu juist naar binnen gericht.”

Een ander iconisch minimalistisch ontwerp van deze tijd is de platte, elegante iPhone. U krijgt een unheimisch gevoel van dit apparaatje. Waarom?

„Kijk: zo’n telefoon ziet er simpel en elegant uit. Maar het feit dat ik urenlang door Instagram kan scrollen, komt doordat er ergens een datafarm is die gigantische hoeveelheden energie slurpt. Dat ik hem kan betalen, komt doordat hij in een Chinese fabriek is gemaakt waar de arbeidsomstandigheden zo slecht zijn dat sommige werknemers zelfmoord plegen. Dat is wat een minimalistisch ontwerp doet: het maakt dit soort schade onzichtbaar.

„De Britse auteur Daisy Hildyard bedacht de theorie van het tweede lichaam, the second body. Zij stelt dat je je eigen, fysieke lichaam hebt, waarin je rondloopt en het leven meemaakt. Tegelijk heb je een onzichtbaar, tweede lichaam – de dingen die je in je dagelijkse leven doet hebben namelijk een impact op de wereld. Als je met een vliegtuig reist draag je bij aan CO2-uitstoot. Als je kleding koopt, draag je bij aan een vervuilende industrie.

„Maar dit ‘tweede lichaam’ blijft voor ons onzichtbaar, en dat leidt tot gevoelens van angst en vervreemding. De iPhone is hier een perfect voorbeeld van. Die maakt deel uit van een veel grotere infrastructuur die we niet kunnen begrijpen of bevatten.”

In uw boek beschrijft u de opkomst van zintuiglijk minimalisme, zoals de populariteit van het ‘floaten’ in prikkelvrije zoutwatertanks.

„Je drijft in een donkere capsule in zout water op lichaamstemperatuur, alsof je in de baarmoeder bent. Na afloop voelt het of je goed geslapen hebt. De New Yorkse spa-eigenaar vertelde me dat mensen er gebruik van maken om productiever of creatiever te worden. Daarom heeft het ook iets dystopisch. We zijn in deze tijd zo overprikkeld dat we ons blijkbaar in een donkere capsule moeten opsluiten om nog echt na te kunnen denken. Ook is het alleen betaalbaar voor de elite. Mensen met een beroep dat overprikkelt – denk aan de maaltijdbezorger die de hele dag notificaties krijgt op zijn telefoon – hebben er geen toegang toe.”

Ook vindt u minimalisme onderdrukkend.

„Mensen zijn van natuurlijk chaotisch, rommelig, imperfect. Als je wordt geconfronteerd met een perfecte en schone ruimte, zoals in hippe koffiezaak, voel je al snel een mismatch. Je denkt: ik moet perfect zijn om in deze ruimte te passen.

„Dat is ook het onderdrukkende element. Alles moet er op een bepaalde manier uit zien: strak, glad, wit en perfect. Dat maakt het gemakkelijk om mensen uit te sluiten die niet binnen de esthetiek passen. De originele stroming, die naast de kunst uit de jaren zestig zijn wortels heeft in het boeddhisme, gaat hier niet over, die gaat juist over niet oordelen en zo open mogelijk zijn.

„Minimalisme is de esthetiek van de gentrificatie, die huurprijzen omhoog drijft. Opent er een minimalistische koffiebar in je buurt, dan weet je: de yuppen komen eraan.”

Hoeveel spullen heeft u zelf eigenlijk?

„Ik heb een sobere stijl. Dat heeft ook te maken met wonen in New York, de huizen zijn klein. Sinds ik samenwoon met mijn vriendin laat ik het wat losser, zij is minder streng. Als ik iets koop, vind ik het fijn als het een context of een geschiedenis heeft. Zoals een kunstwerk van vrienden of een heel mooie tweedehands Italiaanse koffiemachine.”

Elke trend gaat weer voorbij. Hoe lang geeft u minimalisme nog?

„Ik denk dat we over de piek heen zijn, je ziet dat mensen er moe van worden. Wéér een licht, strak en industrieel hotel dat ook een flexwerkruimte is. Je ziet nu een meer Californische stijl opkomen met veel planten en natuurlijke stoffen. Maar minimalisme is cyclisch, dus vroeg of laat keert het terug. In de jaren zeventig was het boek Voluntary Simplicity, over ontspullen, ook al een bestseller. Ik zou het niet erg vinden als die trend voorbij is. Dat schrijf ik ook in mijn boek: je slaapkamer mag dan opgeruimd zijn, maar de wereld is nog steeds een puinhoop.”

Correctie (27 februari 2020): Chayka verhuisde van New York naar Washington D.C., daarom is het woord ‘toenmalige’ toegevoegd in de zesde alinea.