Opinie

Angst voor het Corona-virus is ook een subjectief gevoel

Behalve voor een virus zijn we ook bevattelijk voor de angst voor het virus. Gedragswetenschapper Gert-Jan Lelieveld legt in de Gedragscolumn uit welke psychologische vuistregels daaraan bijdragen.
Wachtende klant in de rij voor een apotheek in Guangzhou, in de provincie Guangdong, China.
Wachtende klant in de rij voor een apotheek in Guangzhou, in de provincie Guangdong, China. EPA/ALEX PLAVEVSKI

Wereldwijd zijn inmiddels duizenden mensen besmet geraakt met het Coronavirus. De meeste besmettingen vonden plaats in China, maar ook in Frankrijk, de VS, Canada en Japan is het virus opgedoken. Met krantenkoppen als “Hoeveel zorgen moeten we ons maken over het coronavirus?” en “Dodental Coronavirus stijgt” groeit de angst onder de mensen voor het virus. Maar is dat terecht? De ziekte is nieuw, dus daar is nu op korte termijn nog moeilijk een antwoord op te geven. Maar de angst die heerst is niet nieuw. Deze angst wordt veroorzaakt door verschillende psychologische heuristieken (vuistregels die keuzes van mensen beïnvloeden).

Angstgedachten

Wie herinnert zich nog SARS? En de Mexicaanse griep en het Zika virus? Hoewel ze veel van elkaar verschillen, speelden ze allemaal in op de angst die veel mensen nu ook ervaren. Het nieuws over een nieuwe ziekte verspreidt zich vaak sneller dan de ziekte zelf. Dit laat zien dat we ons wellicht te veel druk maken over de dreiging. Het feit dat dit soort angstgedachten zo makkelijk opkomen in mensen komt door cognitieve biases die ervoor zorgen dat we ons zo druk maken. Hoe angstiger we ergens voor zijn, hoe beter we de informatie opslaan in ons geheugen en hoe makkelijker deze informatie weer in ons bewustzijn wordt opgeroepen. Dit wordt ook wel de availability heuristiek (beschikbaarheidsheuristiek) genoemd. Denk maar eens terug aan waar je was op 9/11 en dan “pop” voel je meteen weer hoe je je toen voelde.

Onbekende risico’s

Maar waarom roept het coronavirus nu zoveel angst op? Waarom maken we ons zo druk over het coronavirus en niet over een veel grotere dreiging, zoals de griep, waar veel meer mensen aan overlijden in dezelfde leeftijdsgroepen? Psychologische inzichten hebben laten zien dat we ons instinctief meer druk maken over nieuwe risico’s dan over bekende risico’s. Dit is waarschijnlijk zo omdat we ons meer druk maken over risico’s waar we geen controle over hebben. Dit gebrek aan controle en kennis zorgt ervoor dat je je machteloos voelt. De onwetendheid bij nieuwe risico’s leidt zo dus tot meer angst.

Voorbarige conclusies

Een ander psychologisch fenomeen dat de angst voor het coronavirus voedt is gerelateerd aan bovengenoemde fenomenen, namelijk de representative bias - – de vuistregel dat wie over bijvoorbeeld besmettingsgevaar nadenkt te snel aanneemt dat bij maar één gelijk kenmerk het ‘dus’ deze keer weer net zo gaat als de vorige keer. Mensen trekken vaak voorbarige conclusies op basis van het eerste beetje informatie wat we krijgen over iets nieuws. Deze voorbarige conclusies zijn vaak in lijn met wat we al wel weten. Denk maar eens hoe snel we een oordeel over mensen hebben wanneer we horen voor welke politieke partij ze stemmen. We zijn door de media gewaarschuwd dat de wereldwijde pandemie meer een kwestie is van wanneer deze plaats zal gaan vinden, dan of deze wel plaats gaat vinden. Je hoort vaak dat dit virus afkomstig zal zijn van dieren en uit een dichtbevolkt land afkomstig zal zijn. Klinkt bekend toch? Zal dit dan “The Big One” zijn? Dat we momenteel angst ervaren is dus niet vreemd.

Risicoperceptie

Hoe gaan we dan met deze angst om? We gaan op zoek naar informatie, omdat kennis ons gevoel van controle weer teruggeeft. Het is dus niet gek dat de zoekterm “coronavirus symptomen” op Google afgelopen maand met 1000 procent is gestegen. Risico kan gezien worden als een gevoel. Onze angst wordt niet alleen gevoegd door feiten, maar nog meer door hoe die feiten voelen. Je teveel druk maken over nieuwe risico’s en te weinig over bekende risico’s kan gevaarlijk zijn. De griep is veel dodelijker, maar omdat het bekend is halen veel mensen niet hun griepprik. Hetzelfde geldt voor klimaatveranderingen. Als we klimaatveranderingen niet als dreiging zien, beschermen we ons niet tegen dergelijke dreigingen. Je druk maken over het coronavirus – een meer onbekende dreiging – als Nederlander die niet in contact is geweest met iemand die in Wuhan is geweest is wellicht niet nodig. Over het algemeen doen onze risicopercepties goed hun werk. Het heeft onze soort ver gebracht in de evolutie. Of we dreigingen nu overschatten of onderschatten, het is belangrijk om te begrijpen dat onze risicopercepties subjectief en emotioneel zijn, en dat mensen soms bepaalde dreigingen niet goed inschatten. Dit is belangrijk wanneer we onszelf goed willen vaccineren tegen gevaren in de wereld.

Gert-Jan Lelieveld is universitair docent bij de sectie Sociale, Economische en Organisatiepsychologie aan de Universiteit Leiden. De gedragscolumn wordt geschreven door sociale wetenschappers.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.