Opinie

Telkens weer moeten de ‘ongewortelde kosmopolieten’ het ontgelden

Antisemitisme is aan een opmars bezig, omdat de angst regeert, schrijft . De vrijheid van ons allen staat daardoor onder druk.
Antisemitische leuzen en hakenkruizen op graven op de Joodse begraafplaats in Herrlisheim-près-Colmar in 2004
Antisemitische leuzen en hakenkruizen op graven op de Joodse begraafplaats in Herrlisheim-près-Colmar in 2004 Foto Frederick Florin/AFP

Het CIDI meldde deze week dat in 2019 het aantal antisemitische incidenten in Nederland „explosief” is gestegen, met ruim eenderde naar 182 incidenten.

Het patroon is herkenbaar. Onlangs zond NPO 2 de documentaire Ganz: How I Lost My Beetle uit, over de Joods-Hongaarse autoingenieur Josef Ganz. Die bevat een fragment van een beruchte campagnespeech van Hitler uit 1933 in een Siemensfabriek. Daarin noemt hij arbeiders mensen „die zijn verbonden met de grond, verbonden met het vaderland, verbonden met de kansen die de staat biedt”. Hij klaagt mensen aan die behoren tot „een kleine, ongewortelde, internationale kliek, die volkeren tegen elkaar opzet, die geen vrede wil. Zij zijn overal en nergens thuis, maar zij zijn van nergens, wonen vandaag in Berlijn, morgen in Brussel, een dag later in Parijs en dan weer in Praag of Wenen of Londen en ze voelen zich overal thuis.” Halverwege de tirade klinkt uit het publiek: „de Joden!”

Toen Stalin eind jaren veertig een nieuwe vijand nodig had binnen de grenzen van de Sovjet-Unie, omdat na de Duitse nederlaag een buitenlandse niet voldoende was om zijn volk in een ijzeren greep te houden, vond hij ook in ‘ongewortelde kosmopolieten’ precies wat hij zocht. Vele Joodse kunstenaars, schrijvers en intellectuelen moesten het met de dood bekopen. Zeker toen Stalin de zogenaamde ‘dokterssamenzwering’ verzon: een fictief CIA-plan om Joodse artsen leidende communisten te laten vergiftigen. Vervolging, interne verbanning, executie en veel zogenaamde noodlottige ongevallen waren het gevolg. Niet alleen in de Sovjet-Unie zelf, ook in de satellietstaten. Het eeuwenoude antisemitisme kreeg weer zuurstof en is eigenlijk nooit meer weggeweest.

In 2019 had NRC een serie over antisemitisme. Lees de artikelen hier: ‘Het antisemitisme is niet terug, het was nooit weg’

Totalitaire regimes en radicale nationalisten hebben vijanden nodig. En zondebokken. Of misschien preciezer: ze hebben angst nodig om mensen in hun greep te houden. Het kan angst zijn voor het regime zelf, maar dat is te moeilijk in een moderne samenleving. Dat vergt een niveau van controle en onderdrukking dat alleen mogelijk is in totaal afgesloten samenlevingen, zoals Noord-Korea.

Mensen gevangenen van hun angst maken

Dus werkt angst voor wat als vreemd en bedreigend kan worden afgeschilderd veel beter. Maak mensen niet gevangenen van de staat, maar van hun angst. Dan kan de staat zich hullen in de mantel van de beschermer, dat voelt beter dan de knoet van de cipier. Een staat die deze rol wil spelen, moet daar natuurlijk wel de ruimte voor krijgen. Dus sluit hij een faustiaanse deal met de bevolking: minder vrijheid voor meer veiligheid. En hoe groter de bedreiging, hoe groter de angst, hoe meer men bereid is vrijheden in te leveren.

Om de mensen in de juiste stemming te krijgen, is het wel nodig een van de belangrijkste verworvenheden van de Verlichting opzij te zetten: onvervreemdbare rechten die gekoppeld zijn aan het individu. De ‘illiberale’ samenleving kan niet als een gemeenschap van mensen met ieder hun onvervreemdbare rechten worden gezien. De samenleving kan ook niet meer uit burgers bestaan, maar moet bestaan uit ‘het volk’, dat in zijn totaal als orgaan wordt gezien en dat bedreigd wordt door ‘volksvreemde elementen’. Dus iedereen die niet tot ‘het volk’ behoort is een potentiële bedreiging.

Lees ook dit opiniestuk van Ian Buruma: Antisemitisme komt ook van links

Een bedreiging die vaak in medische termen wordt gevat. ‘Het volk’ wordt bedreigd door een virus, of door ongedierte. Er is gevaar voor besmetting, voor verwatering, voor uitroeiing. Waar vrees is voor de ander, is vrees voor ziekte. Dus is het beeld snel neergezet dat als ‘het volk’ gezond wil blijven, de staat de ziekte buiten de deur moet houden of zo nodig moet zetten. Hoe sterker dit beeld kan worden neergezet, hoe bedreigender het wordt voor de rechten van mensen die niet tot ‘het volk’ worden gerekend. Als de angst voor ziekte of voor besmetting maar groot genoeg is, kan men een meerderheid wijs maken dat een kleine minderheid een levensgevaarlijke bedreiging vormt. Die minderheid wordt dan beschuldigd een instrument te zijn van een vermeende ‘internationale’ elite zonder ‘Heimat’, uit op ‘omvolking’ van het land dat van ‘het volk’ moet worden afgepakt.

De angst voor ‘de ander’ groeit

Angst dat je iets wezenlijks wordt afgepakt, is angst die diep gaat zitten en die leidt tot haat. Van haat naar geweld is een kleine stap. Het eerste slachtoffer van die angst is de ratio. Het tweede de medemenselijkheid. Het derde ‘de ander’.

Zij die zich vandaag van deze ideologie bedienen doen meestal hun best niet als antisemiet gezien te worden – al is er een minderheid die dat niks kan schelen en openlijk antisemitisch is.

Waar vreemdelingenhaat en racisme de kop opsteken, is antisemitisme nooit ver weg. Hoe dan ook: antisemitisme gedijt waar angst regeert. Uitsluiten van Joden en hen als een bedreiging afschilderen is een vast onderdeel van eeuwen Europese geschiedenis. De intensiteit en de al dan niet gewelddadige uitingsvormen kunnen per land verschillen. Maar de cijfers liegen niet. Antisemitisme is weer aan een opmars bezig.

De revival van het eeuwenoude, aangevuld met het nieuwe, dat zich niet zelden verschuilt achter antizionisme. Soms wordt doelbewust Jodenhaat aangewakkerd; het is nog steeds makkelijk op te roepen. Soms gebeurt het onbewust, omdat het de oervorm van haat voor de ander is. Joden zijn immers geen vreemdelingen, maar wel een minderheid. Dus al twintig eeuwen in de buurt om zo nodig als zondebok te dienen. Een even kwetsbare als onmisbare minderheid. Onmisbaar omdat we hebben geleerd dat als antisemitisme groeit, de angst voor ‘de ander’ groeit en daarmee ons aller vrijheid onder druk staat. Antisemitisme is een aanslag op onze vrijheid.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.