Een gletsjer is zijn rem aan het verliezen

Klimaat Dat gletsjers afkalven is normaal. Maar op Antarctica gaat het nu heel snel met de Pine Island Glacier. Is het een onomkeerbaar proces?

Ruim driehonderd meter dik, en ongeveer zo groot als Schouwen-Duiveland. Dat was de omvang van het brok ijs dat anderhalve week geleden afbrak van Pine Island Glacier, in het westelijk deel van Antarctica. Het is de gletsjer die momenteel het meeste bijdraagt (zo’n 10 procent) aan de gemiddelde wereldwijde stijging van de zeespiegel. Ook voor de zeespiegelstijging in de komende honderden jaren, en met name de snelheid van die stijging, speelt de bijdrage van deze gletsjer een belangrijke rol, net als die van de naastgelegen Thwaites Glacier.

Het eerste satellietbeeld van de breuk, van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA, verscheen vrijdag 9 februari. Glacioloog Bert Wouters van de Universiteit Utrecht en de TU Delft twitterde er meteen over. Net als zijn collega Stef Lhermitte, die een aanstelling heeft aan de TU Delft.

Zeespiegelstijging

Wouters en Lhermitte volgen de ontwikkelingen van Pine Island Glacier allebei op de voet – beiden doen onderzoek naar de rol van ijsplaten. Een ijsplaat (ook wel gletsjertong) is de op zee drijvende uitloper van een gletsjer zoals Pine Island Glacier – niet alle gletsjers eindigen in zee. Aan de voorkant van een ijsplaat breken met enige regelmaat stukken af, zegt Lhermitte. Het is een natuurlijk proces, afkalven genoemd (calving). „Maar het gaat door de opwarming van de aarde steeds sneller”, zegt hij. „Begin jaren 2000 had Pine Island Glacier ongeveer elke 5 jaar zo’n calving event. Maar de afgelopen zeven jaar hebben we er al vijf gehad, in 2013, 2015, 2017, 2018 en nu in 2020.” Ook het patroon van afkalven verandert, zegt Lhermitte. „Vroeger begon het opbreken aan de oostkant. Nu komen de eerste scheuren in het midden en groeien ze vervolgens naar de zijkanten.”

Een ijsplaat werkt als een rem op het stromen van het gletsjerijs op land, zegt Wouters. „Als de ijsplaat verzwakt of krimpt neemt de remmende kracht af, wat ertoe leidt dat de gletsjer sneller naar zee stroomt en er dus meer landijs in de oceaan terechtkomt.” De ijsplaat zelf draagt niet bij aan de zeespiegelstijging, net zo min als het afbreken en smelten van stukken daarvan – want dat ijs bevindt zich al in zee.

Het filmpje dat Adrian Luckmann van Swansea University op zondag 11 februari online zette.

Dat de ijsplaat van Pine Island Glacier aan het krimpen is, blijkt uit een tien seconden durend animatiefilmpje dat Adrian Luckmann van Swansea University op zondag 11 februari online zette, op basis van radarbeelden van de afgelopen twee jaar en acht maanden. Je ziet daarop geregeld grote stukken afbreken die meteen verder verbrokkelen. Aan de voorkant groeit en krimpt de ijsplaat met de seizoenen, maar netto wordt hij gaandeweg kleiner. „Het front van de ijsplaat is in die periode zo’n 20 tot 30 kilometer richting de kust verschoven”, zegt Lhermitte. De ijsplaat is nu nog zo’n 45 kilometer lang.

Honderden meters dik

De vrees is dat de ijsplaat verder krimpt, en de gletsjer nog sneller ijs gaat afvoeren richting zee. Daarbij komt dat in het geval van Pine Island Glacier de bodem onder de gletsjer landinwaarts naar beneden afloopt. Het is een soort badkuip. Opwarmend oceaanwater loopt over de rand en stroomt omlaag de kuip in en kan zo de gletsjer van onderen blijven aanvreten. Met als gevolg dat de zogeheten grounding line, de plaats waar het honderden meters dikke gletsjerijs loskomt van de bodem en als ijsplaat begint te drijven, zich landinwaarts terugtrekt. Ook dat proces vermindert de weerstand, en versnelt het afstromen van gletsjers verder. Wetenschappers, ook Wouters en Lhermitte, vrezen dat het proces op een dag een kantelpunt passeert waarna de gletsjer onomkeerbaar helemaal zal afsmelten. En datzelfde zou dan gelden voor de naastgelegen Thwaites Glacier. Beide monden uit in de Amundsenzee.

Allebei zeggen ze ook dat het nu afgebroken stuk ijs niet bijzonder groot is voor een calving event. Ten oosten van het Antarctisch Schiereiland ligt een ijsplaat, Larsen C, waarvan in juli 2017 een stuk van 6.000 km2 afbrak – een stuk zo groot als de provincies Drenthe en Overijssel gecombineerd.

Lhermitte voegt toe dat het nu bij Pine Island Glacier afgebroken stuk meteen verder is verbrokkeld. Een van de brokstukken heeft van het Amerikaanse National Ice Center een naam gekregen, omdat het groot genoeg was om aan de definitie van een ijsberg te voldoen. Het brokstuk, ongeveer 100 km2 groot, is B-49 genoemd. Wouters verwacht dat B-49 en de andere brokstukken richting Stille Oceaan zullen drijven en daar de komende jaren langzaam smelten.

Correctie 20 februari: in een eerdere versie van dit artikel stond verkeerd vermeld aan welke universiteiten de glaciologen Bert Wouters en Stef Lhermitte zijn verbonden. Dat is hersteld.