Het is traditie dat Nederland buigt

EU-begroting In de koehandel over EU-bijdragen eist Rutte strenge voorwaarden: als Hongarije de regels niet volgt, krijgt het geen geld.

Meer geld voor Europa? Nog altijd geeft Den Haag geen krimp. Donderdag begint in Brussel een speciale EU-top om een doorbraak te forceren in de moeizame onderhandelingen over de nieuwe Europese begroting. Nederland houdt, samen met een handjevol andere landen, hardnekkig vast aan een ‘zuinige’ begroting. Terwijl de andere EU-landen en de Europese Commissie juist wél meer geld willen uitgeven. Op een compromisvoorstel van EU-raadspresident Charles Michel, verstuurd op Valentijnsdag, werd maandag door het kabinet nog zuinig gereageerd. Dit voorstel was „voor Nederland niet de weg naar overeenstemming”.

In Brussel is de verwachting dat Nederland tóch bakzeil zal moeten halen. Het is inmiddels een traditie dat Nederland geharnast de onderhandelingen ingaat, maar er telkens wat gedeukt uitkomt.

De Brusselse biotoop is er een van „geven en nemen”, zeggen politici, diplomaten en ambtenaren. Nederlandse beleidsmakers in Brussel realiseren zich dat ook wel. De vraag is alleen: hoe kan Nederland zich uit deze lastige situatie redden met zo min mogelijk gezichtsverlies?

In Brussel spant Nederland zich al geruime tijd in voor strengere voorwaarden bij het uitkeren van EU-geld. Landen zoals Polen en Hongarije, die het niet nauw nemen met onafhankelijke rechtspraak en media, moeten gestraft kunnen worden met het stopzetten van de EU-geldstromen. In de huidige situatie wordt er op vertrouwd dat een land zélf controleert dat EU-geld goed wordt besteed. Maar dat vertrouwen is geschaad door de schandalen rond misbruik van EU-subsidies, vooral in Oost-Europese lidstaten. Met het binnenhalen van zo’n voorwaardelijkheidclausule zou Rutte alsnog met opgeheven hoofd thuis kunnen komen.

Hoe haalbaar is de Nederlandse eis? „Wij zouden dit instrument zeer verwelkomen”, zegt GroenLinks-Europarlementariër Tineke Strik. Haar voorganger in het Europees Parlement, Judith Sargentini, kreeg in 2018 nog de volle steun van het Europarlement toen ze regeringsleiders opriep tot een strafprocedure tegen Hongarije. „Maar anderhalf jaar later moet je constateren dat de leiders er niets mee hebben gedaan. De Hongaarse premier Viktor Orbán waant zich straffeloos.”

Weerstand tegen Ruttes lobby

Ze denkt dat met ‘conditionaliteit’, zo wordt het instrument genoemd, de Europese Commissie eindelijk echte druk kan uitoefenen. „Hier zal Orbán wél gevoelig voor zijn. Iemand z’n geld afnemen doet pijn.” Maar ze vreest ook voor veel weerstand tegen Ruttes lobby. „Dat het anders moet, is duidelijk. Maar dit vergt politieke wil van regeringsleiders. Tot nu toe hielden landen als Hongarije en Polen elkaar telkens de hand boven het hoofd.”

Gergely Karácsony, de burgemeester van de Hongaarse hoofdstad Boedapest die zeer uitgesproken is over Orbáns anti-EU-retoriek, steunt strafmaatregelen tegen regeringen die zich niet aan de regels houden. Daags voor de EU-top komen delegaties uit heel Europa nog naar Brussel, in een laatste poging om invloed uit te oefenen. Maar conditionaliteit kan „averechts werken”, vreest hij. „Door de geldstroom stop te zetten tref je de kliek rond Orbán, maar ook de gewone Hongaar.”

Beter is volgens hem een systeem van directe betalingen in te voeren, waarbij nationale regeringen worden gepasseerd. „Als hoofdstad weten we wat we nodig hebben en hoe we het geld moeten besteden.” Terwijl zijn stad goed is voor ruim 40 procent van het Hongaarse bbp, moet hij „vechten voor elke cent” uit de voor Hongarije bestemde ‘nationale envelop’ met EU-geld, zegt Karácsony. „Orbáns regime drijft op EU-geld en hij onderhandelt in Brussel over die envelop zonder mij ook maar één keer te raadplegen.”

Komende donderdag wordt waarschijnlijk duidelijker of Nederland zijn ‘ontsnappingsroute’ krijgt. De voortekenen zijn ongunstig. Charles Michel, de voorzitter van de Europese Raad die vorige week met het compromisvoorstel kwam, heeft het conditionaliteitvoorstel inmiddels alweer afgezwakt. Een gekwalificeerde meerderheid van landen moet het plan steunen. Oorspronkelijk was dat andersom en was een meerderheid nodig om het te blokkeren. Dat maakt de drempel weer een stuk hoger. Rutte is er dus nog niet.