Recensie

Recensie Film

Leonie Brandt: fantaste of eigenzinnige vrouw

Documentaire Het leven van actrice en spionne Leonie Brandt (1901-1978) was als een avonturenroman – maar wat was waar en wat verzonnen? In een documentaire probeert Annette Apon dat te reconstrueren, maar ze is daarin te voorzichtig.

De documentaire ‘Leonie, actrice en spionne’ probeert te achterhalen wat er waar is van de verhalen die Leonie Brandt over haar leven vertelde.
De documentaire ‘Leonie, actrice en spionne’ probeert te achterhalen wat er waar is van de verhalen die Leonie Brandt over haar leven vertelde.

Van haar als actrice is bijna geen beeldmateriaal bewaard. Ze was een fantaste, een onderneemster en een dubbelspionne. Ze gaf haar leven vorm alsof het een avonturenroman was. Zelfs haar biograaf verzuchtte dat hij niet met zekerheid kon achterhalen of haar verhalen echt gebeurd of verzonnen waren. De enige manier om het leven van Leonie Brandt te verbeelden is om fictie de waarheid te laten oproepen.

Annette Apon heeft daarom in het slotdeel van een losse trilogie over inspirerende kunstenaressen uit het begin van de 20ste eeuw (dichteres Henriette Roland Holst en actrice Fien de la Mar) het leven van Brandt (1901-1978) vormgegeven aan de hand van een geënsceneerd gesprek tussen biograaf en NIOD-onderzoeker Gerard Aalders en advocaat A.G. Besier en een collage van filmscènes met onder meer klassieke filmdiva’s Asta Nielsen, Pola Negri en Fien de la Mar.

Brandts grootste claim to fame was waarschijnlijk dat zij aan het einde van haar leven nog een laatste rol speelde rondom de zogenaamde Stadhoudersbrief. Daarin zou prins Bernhard tijdens de Duitse bezetting aan Hitler hebben aangeboden ‘stadhouder’ van de Duitsers in Nederland te worden om zo een einde aan de bezetting te maken.

Maar spannender, want onnavolgbaarder was het decennium van midden jaren dertig tot het einde van de Tweede Wereldoorlog, waarin ze dubbelspionne was, concentratiekamp Ravensbrück overleefde, na de oorlog hielp oorlogsmisdadigers te ontmaskeren. Wat was waar, wat toeval of fantasie? Was ze een opportuniste, of – zoals Apon haar ziet – een eigenzinnige en eigengereide vrouw die meer dan dromen of idealen de vrijheid zocht?

Daar begint het feministische discours een rol te spelen. Dat de geschiedenis Brandt ongrijpbaar vindt, een intrigante en een tragische alcoholiste aan het einde van haar dagen, komt ook doordat dat de frames zijn waarin zelfstandige vrouwen gevangen worden. Het roept om een speelfilm die verder kan gaan dan Apons speculaties.

Want als er een bezwaar is tegen Apons essay: het is eigenlijk nog veel te voorzichtig. Het gebruik van speelfilmfragmenten en ensceneringen is een geweldig contrapunt tegen het feit dat er historisch zo weinig hard te maken is. Maar bovendien zegt die methode ook iets over hoe film zelf een rol speelt bij het creëren en in stand houden van bepaalde narratieven en stereotypen. Voor die mix van media-archeologie, detectivewerk, schatgraven, en uiteindelijk historisch feitenonderzoek had wat Errol Morris-achtige bravoure niet misstaan.