BBC als nationale boksbal in gepolariseerd Verenigd Koninkrijk

Omroep De BBC wil er voor iedere Brit zijn in een tijd dat het land verdeelder is dan ooit. Maar in dat streven jaagt ze iedereen, Boris Johnson voorop, tegen zich in het harnas.

Foto’s BBC, beeldbewerking NRC

Bij de BBC drijven ze de spot met hun positie als de boksbal van de natie. In het satirische programma The News Quiz, vrijdag 7 februari op de radio, besprak komiek en presentator Nish Kumar het bericht dat de regering van Boris Johnson het financieringsmodel van de Britse publieke omroep onder de loep wil nemen. „De regering wil de BBC reorganiseren, zoals de Zwarte Dood de bevolking van Europa in de veertiende eeuw reorganiseerde”, zei Kumar.

De grap is slechts lichtelijk overdreven: Boris Johnson, zelf oud-journalist, wil de BBC niet de dood injagen, maar wel de belangrijkste bron van de inkomsten afschaffen, de zogenoemde license fee. Jaarlijks moeten Britten 154,40 pond (186 euro) aan kijkgeld betalen om BBC-programma’s als Newsnight, Match of the Day, Killing Eve of Eastenders te volgen.

Lees ook het Commentaar: Omroepbestel is speeltuin voor eigen belangen geworden

Vorig jaar ontving de BBC 3,7 miljard pond (op een totale begroting van 4,6 miljard ofwel 5,5 miljard euro) van kijkers via de verplichte bijdrage. Boris Johnson zou volgens aanhoudende berichtgeving in Britse media de bijdrage willen vervangen door een vrijblijvend abonnement dat kijkers afsluiten.

Naar verwachting zal de BBC zo inkomsten kwijtraken aangezien kijkers dan kritischer nadenken of ze wel een BBC-abonnement willen. De huidige license fee zit bij de meeste Britten nu in dezelfde categorie als water en licht: kosten die horen bij het functioneren in een moderne maatschappij.

Voordat Nicky Morgan vorige week aftrad als minister voor Media, legde ze in een scherpe toespraak uit waarom de regering ontevreden is met het huidige model. „Simpel gezegd, de wereld waarin de BBC is opgericht (in 1922, red.) en waarin de license fee werd ingevoerd, is onherkenbaar veranderd. (..) De dominantie van traditionele omroepen is niet langer vanzelfsprekend”, zei Morgan, die door Johnson weggepromoveerd is naar het Hogerhuis.

Ze kwam met alom bekende trendgegevens: lineair (kijken en luisteren op het moment van uitzending) is uit, streaming is in. En juist daar schieten „traditionele omroepen” (lees: de BBC) volgens Nicky Morgan tekort. Britten kijken gemiddeld 8 minuten per dag naar streamingdiensten, zoals iPlayer, van omroepen en 26 minuten naar soortgelijke apps van Netflix en Amazon. De minister haalde recent onderzoek van toezichthouder Ofcom aan. „YouTube en Netflix zijn bij kinderen bekender dan de merken van de BBC – dat zou een eye-opener moeten zijn.”

Decriminalisering zwartkijken

Boris Johnson en zijn adviseurs denken nu een manier gevonden te hebben om het financieringsmodel van de BBC te veranderen die steun geniet bij het brede publiek. Hun betoog: het model is achterhaald en de sancties voor wanbetalers zijn overdreven. Jaarlijks krijgen ongeveer 200.000 wanbetalers een boete. Wie die boete niet betaalt, riskeert gevangenisstraf, zoals jaarlijks meer dan tien Britten ondervinden. Johnson wil van die strafbaarstelling af, wat het hele model op zijn kop zou zetten. „Decriminalisering van zwartkijken zal de financiering van de BBC vrijwel zeker raken”, aldus Morgan in haar toespraak. In 2022 is het contract tussen de overheid en de BBC om de taak als publieke omroep uit te voeren halverwege. Dan kunnen de geldstromen herzien worden. Tot die tijd wil Morgan een brede politieke en maatschappelijke discussie over alternatieven.

Lees ook: In vechtmarkt van streamers trekt Netflix alles uit de kast

De BBC weert zich. De omroep doet er alles aan om te laten zien dat hij meer is dan een concurrent van commerciële streamingdiensten. Die leiden bijvoorbeeld geen journalisten op in verre landen waar democratie en vrije meningsuiting onder druk staan. De BBC wel. De omroep volgt zowel het impeachment-proces van Trump als de oorlog in Syrië, en is ook niet te beroerd om de gemeenteraadsvergadering van Aberdeen te verslaan en te berichten over een kettingbotsing op een mistige weg in Cornwall. „Onze teams werken onvermoeibaar door en vervullen zo hun rol als vertrouwde gids voor het land”, aldus Tony Hall, de hoogste baas bij de BBC, in het jaarverslag vorig jaar.

Toch is het wel duidelijk dat het rommelt op de burelen van de BBC. De journalistieke tak maakte onlangs bekend banen te willen schrappen op de redactie, om zo tachtig miljoen pond (96 miljoen euro) te besparen. De loonkloof tussen mannen en vrouwen blijkt ook nog steeds hardnekkig. Begin januari won presentator Samira Ahmed een zaak voor een tribunaal voor arbeidsconflicten. Zij kreeg 440 pond (530 euro) per aflevering voor de presentatie van Newswatch, terwijl Jeremy Vine 3.000 pond (3.613 euro) kreeg voor een aflevering van Points of View, een soortgelijk programma dat kijkers en luisteraars de mogelijkheid biedt commentaar te leveren op BBC-berichtgeving.

Veerkracht vereist

Er is ook discussie over de toon van de BBC-journalistiek. De vertrekkende directeur Hall vroeg zich vorige maand af of de politieke berichtgeving niet te veel gericht was op soundbites in plaats van kalmere interviews waar politici beleidsplannen kunnen uitleggen. Een te felle en te drammerige stijl van interviewen die alleen gericht is op politici klemzetten kan ervoor zorgen dat kijkers het vertrouwen in de BBC verliezen, aldus Tony Hall. „We moeten kijken naar ons aandeel in de staat van het politieke debat.”

Premier Johnson heeft zijn ministers gevraagd niet meer op te treden in Today, het invloedrijke ochtendprogramma op Radio 4, met een wekelijks bereik van 7,2 miljoen luisteraars. De kritiek van Johnson? Today zou te veel „anti-Tory” zijn, melden Britse media op basis van regeringsbronnen.

Het probleem waar de BBC mee worstelt is dat de omroep er voor iedere Brit wil zijn in een tijd dat het land verdeelder is dan ooit. De kritiek komt van alle kanten. Conservatieven vinden de journalisten te negatief over de Brexit. Aanhangers van vertrekkend Labour-leider Corbyn geven de BBC mede de schuld voor de, in hun ogen, slechte pers die hij kreeg. Activisten die voor Remain pleitten, doopten de zender om tot Brexit Broadcasting Corporation. Het is voor de BBC een lastige taak het evenwicht te behouden in een maatschappij die zelf wankelt.

Bij de Conservatieven gaan momenteel verschillende ideeën rond. Sommige partijgenoten van Boris Johnson vinden dat de BBC zich moet beperken tot een kerntaak. De muziek- en sportzenders op de radio kunnen in hun ogen best geprivatiseerd worden. Anderen vinden het wijzigen van de toon van de omroep belangrijker.

Op de website van de BBC staat een vacature voor de volgende directeur-generaal: „aantoonbare veerkracht vereist”. Die veerkracht zal de nieuwe directeur hard nodig hebben om het publieke en politieke debat over de BBC aan te gaan.