Opinie

Wetenschap afhankelijk van markt wekt geen vertrouwen

Onderzoeksfinanciering Serieuze wetenschappers worden steeds vaker gewantrouwd. Onterecht, maar verklaarbaar, vindt , nu een groot deel van het wetenschappelijk onderzoek door het bedrijfsleven wordt gefinancierd.
Petrischaaltje met bacteriekolonie Foto: Rudigobbo

Iedereen zijn eigen waarheid: objectieve feiten zijn uit en subjectieve gevoelens zijn in, aldus de alarmerende boodschap van Bas Heijne op 1 februari. Deskundigheid kun je immers evengoed met bij elkaar gegoogelde alternatieve feiten via een Facebook-account verwerven als door een universitaire studie. Wee degene die dus de ‘gevoelens’ van grote delen van de bevolking negeert.

Vandaar dat vaccinatietegenstanders en klimaatnegationisten steeds weer publiek gehoor vinden, zodat academische charlatans als Thierry Baudet, die op dit feitenvrije Volksempfinden meeliften, nauwelijks weerwoord krijgen. Of neem de boeren met hun zelfgefabriceerde stikstofleugens: waar is voor hen wat hen van pas komt, zodat het RIVM werd belaagd om een andere uitkomst af te dwingen. De val van het voor trekkerterreur bezweken Brabantse college toont dat je daarmee in geval van voldoende mentaal en moreel stuurloze politici inderdaad al zeer ver komt.

Serieuze wetenschappers worden zo steeds minder geloofd en verdacht van verborgen belangen. Hun objectiviteit en onbaatzuchtigheid staan ter discussie. Heijne signaleert dit terecht als probleem. Alleen is dat toegenomen wantrouwen in de wetenschap, hoewel in veruit de meeste gevallen – dat zij met nadruk gesteld – onterecht, tegelijk ook voor een deel wel verklaarbaar. Dat heeft met de veranderde organisatie van het wetenschapsbeleid te maken, waarmee de intellectuele onafhankelijkheid van de universiteiten onder druk is komen te staan.

Wantrouwen

Tot enkele decennia geleden werden die grotendeels uit de staatskas bekostigd en konden universitaire medewerkers zeker zijn van een vaste baan. Je hoefde dus niet bang te zijn dat je door een bepaalde – voor politiek of economisch ‘belanghebbende’ externe partijen onwelkome – uitkomst mogelijk de financiering van je onderzoek dan wel een continuering van je eigen aanstelling in gevaar bracht.

Precies zoals bijvoorbeeld ook de ambtenarenstatus van ingenieurs bij een stedelijke dienst Publieke Werken ooit voor een onbaatzuchtig, objectief oordeel garant stond: zij hoefden niet voor hun baan te vrezen indien zij met een vernietigend oordeel over een bepaald architectenbureau zouden komen. Nu zou dat daarentegen voor de graag door de overheid in de arm genomen externe zelfstandige deskundigen in potentie hun volgende opdrachtgever kunnen zijn, die je met het oog op die mogelijkheid dus maar beter niet te veel voor het hoofd kunt stoten.

Lees ook het essay van Bas Heijne: Hoe alles een kwestie van perspectief werd

Dit probleem van (successievelijk) meerdere heren moeten dienen, is ook geleidelijk de academische wereld binnengeslopen. Als gevolg van het van overheidswege aan de hele publieke sector opgedrongen rampzalige neoliberale marktdenken wordt een steeds groter deel van het wetenschappelijk onderzoek van buitenaf gefinancierd. Ook universiteiten moesten voortaan als output-gefinancierde bedrijven functioneren en dus vooral winstgevend zijn, wat impliceert dat groei een doel op zichzelf geworden was.

Dat heeft tot absurde vormen van zogenaamde ‘internationalisering’ geleid, met een veel te ver doorgevoerde verengelsing van het onderwijs, ongeremde studentenwervingscampagnes in het buitenland en de ontsporing op de Chinese campus van de Groningse Alma Mater als gevolg.

Binnenlands slonk het aandeel aan de universitaire begroting van de overheidsbijdrage, die inhoudelijke onafhankelijkheid garandeerde, drastisch. Voor een steeds groter deel moest de financiering uit zogeheten derde geldstromen komen, lees: van het bedrijfsleven. Dat heeft uiteraard zijn economische belangen en die belangen worden niet altijd door objectief onafhankelijk onderzoek gediend, zachtjes gezegd. Los daarvan dat dit veelal tot kortetermijnbeleid leidt en fundamenteel onderzoek in de knel dreigt te komen, omdat zulke geldverstrekkers snel resultaat willen zien. Dat is de befaamde valorisatie-eis op elk evaluatieformulier, of, om het plat te zeggen: heeft het ook voor morgen al direct nut?

Potentiële geldschieters

De universiteit is zo steeds meer gaan functioneren als de hoer van het bedrijfsleven. Wie betaalt, bepaalt, en wiens brood men eet, wiens woord men spreekt. Een kritische houding jegens potentiële geldschieters brengt immers de inkomsten en daarmee de werkgelegenheid in gevaar. Omgekeerd: wie geld van buiten mee kan brengen, heeft bij sollicitaties naar een hoogleraarschap steeds meer een streepje voor. Dat staat soms letterlijk in de personeelsadvertenties.

Vooral in de hoek van de exacte wetenschappen – en het zijn juist vaak hun onderzoeksresultaten die maatschappelijke repercussies hebben – zorgt die verwevenheid begrijpelijk voor enig wantrouwen bij de buitenwacht. Medici die jarenlang door de farmaceutische industrie georganiseerde congressen bezochten, de tabaksindustrie die universitair gezondheidsonderzoek meefinancierde: dat gebeurde niet uit onbaatzuchtigheid. Of denk aan het agro-industriële complex rondom Wageningen, met de kwestie Aalt Dijkhuizen, die als bestuursvoorzitter tevens bedrijfsbelangen had. Wetenschappers die tegelijk ondernemer zijn: het is al snel even problematisch als een politicus die zijn particuliere bedrijf niet op voldoende afstand plaatst.

Kortom: door de wetenschap steeds meer afhankelijk te maken van de markt, en dus van economische deelbelangen, ondermijnt de overheid geleidelijk het publieke vertrouwen in diezelfde wetenschap die zij hard nodig heeft om alle alt-fact-profeten, tot aan die in het parlement zelf, te bestrijden. Pas als zij bereid is weer zelf veel meer geld in de wetenschap te stoppen en de financiering niet meer massaal bij het bedrijfsleven uit te besteden, kan zij die trend keren. Dat lijkt mij een uitstekende bestemming voor ettelijke miljarden uit dat nieuwe Wopke-Wiebes-Investeringsfonds.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.