‘Niemand kent het dossier dat wij in vijf jaar hebben opgebouwd’

MH17 In Oekraïne vindt de grootste reorganisatie van het openbaar ministerie in de geschiedenis plaats. Daarbij zijn ook officieren van justitie uit hun functie ontheven die zich bezighielden met de MH17-zaak. Alle zes.

Voormalige aanklagers poseren op het Majdan-plein in Kiev. Derde en vierde van links: Oksana en Volodymyr Tymosjenko. Uiterst rechts: MH17-officier Roman Hosjovsky.
Voormalige aanklagers poseren op het Majdan-plein in Kiev. Derde en vierde van links: Oksana en Volodymyr Tymosjenko. Uiterst rechts: MH17-officier Roman Hosjovsky. Foto Jevhen Maloletka

Voor iemand die net is ontslagen, is Roman Hosjovsky vrij opgewekt. En de voormalig officier van justitie is niet op zijn mondje gevallen. „Ze hebben ruim zeshonderd man als honden de straat op gejaagd”, zegt Hosjovsky in een restaurant in een buitenwijk van Kiev. „Eentje van hen was ik.”

Hosjovsky was officier van justitie bij het Oekraïense openbaar ministerie, bij de afdeling die toeziet op de geheime dienst SBOe. Vanaf het eerste uur werkte hij aan het onderzoek naar het neerschieten van vlucht MH17 op 17 juli 2014, waarbij 298 mensen om het leven kwamen. Op 9 maart begint in Nederland de rechtszaak tegen drie Russische verdachten en één Oekraïense, maar Hosjovsky zit thuis. Net als de overige 1.339 officieren van de Heneralna Prokoeratoera, het parket-generaal van Oekraïne, moest Hosjovsky dit najaar opnieuw solliciteren naar zijn eigen functie. Tijdens het examen ‘algemene juridische kennis’ merkte een surveillant dat hij een AirPod in zijn rechteroor had. Vergeten, zegt Hosjovsky: „Hij had niet eens verbinding met mijn telefoon.”

Fraude, concludeerde de examencommissie. Hosjovsky was gezakt. Niet dat hij daar verbaasd over was. „Ze hadden me al verteld dat ik op een zwarte lijst stond, omdat ik een conflict had met de leiding. Je komt niet door de test, zeiden ze.”

Hosjovsky is niet de enige aanklager op het MH17-dossier die is ontslagen, blijkt uit gesprekken met betrokkenen. De héle Oekraïense MH17-sectie, zes officieren in totaal, is inmiddels uit functie gezet. Onder hen zijn ook de twee aanklagers die namens Oekraïne zitting hebben in het JIT, de onderzoeksgroep waarin Oekraïne samenwerkt met Nederland, Australië, België en Maleisië. JIT-officier Olesja Skrypnyk zit zonder werk. Haar collega Oleh Peresada is nog wel in dienst en betrokken bij het onderzoek, maar mag zich geen officier van justitie meer noemen. In de afgelopen maanden waren er dus geen Oekraïense JIT-officieren; pas op 8 maart zullen twee nieuwe aanklagers worden benoemd. „We hadden een professioneel team”, zegt Hosjovsky. „Maar de nieuwe leiding heeft alles kapotgemaakt.”

Voor mij was dit de zaak van mijn leven. Ik wilde bewijzen dat de Russische regering schuld heeft aan de MH17-ramp

betrokken officier

Het ontslag van de MH17-officieren is het gevolg van de grootste reorganisatie uit de geschiedenis van de Oekraïense justitie. De vorig jaar aangetreden president Volodymyr Zelensky heeft aangekondigd korte metten te maken met de corruptie in zijn land, en de hervorming van het openbaar ministerie is daarbij een topprioriteit. Bij de Heneralna Prokoeratoera is deze inmiddels afgerond. Er zijn 710 officieren – meer dan de helft van het personeelsbestand – ontslagen. De parketten op regionaal niveau zullen dezelfde behandeling krijgen, heeft de regering aangekondigd.

Corruptie binnen het Oekraïense openbaar ministerie is inderdaad wijdverbreid. Veel aanklagers zijn bereid een zaak te seponeren voor een onderhandse financiële vergoeding. Voormalig officier van justitie Serhi Horbatjoek kent het probleem. Tot eind vorig jaar gaf hij leiding aan de onderzoeksgroep die zich bezighield met het bloedbad op de Majdan, waarbij in 2014 tientallen burgers werden doodgeschoten, maar hij onderzocht ook de afgezette president Janoekovitsj en zijn entourage.

Vooral rond de corruptiezaken gebeurden rare dingen. „We verzamelden bewijs om een bepaald persoon te kunnen vervolgen, maar als de zaak rond was, kwam er een oekaze van de procureur-generaal: „Uw onderzoek is niet effectief, draagt u het dossier over aan een andere afdeling.” De overdracht van strafdossiers is een goede manier om een onderzoek te torpederen, zegt Horbatjoek: „Bij ingewikkelde zaken betekent het wisselen van aanklager vaak het einde van de zaak.”

Volgens Horbatjoek reikt de corruptie binnen de Oekraïense justitie tot aan de top. De oud-officier is ervan overtuigd dat zelfs de leiding steekpenningen aannam. Zelf schreef hij tientallen klaagschriften tegen het ‘wederrechtelijk’ seponeren van strafzaken door de hoogste baas, procureur-generaal Joeri Loetsenko. Toen dat niet hielp, deed Horbatjoek aangifte tegen zijn chef en stapte hij naar de pers.

Loetsenko diende in augustus zijn ontslag in. Maar de nieuwe procureur-generaal, Roeslan Rjabosjapka, is geen haar beter, zegt Horbatjoek. Neem de strafzaak tegen de voormalige voorzitter van het Oekraïense parlement. „Loetsenko had die zaak geseponeerd. Dus toen hij weg was ging ik naar Rjabosjapka. Die zei een maand lang ‘nee’, en gaf toen zijn schriftelijke toestemming. Een van zijn medewerkers vroeg het document terug, naar eigen zeggen om enige correcties aan te brengen. Daarna heb ik het stuk nooit meer gezien.”

Politieke belangen

De Verenigde Staten en de EU dringen al jaren aan op hervormingen binnen het Oekraïense openbaar ministerie. De EU heeft sinds 2014 45 miljoen euro gedoneerd voor de reorganisatie van politie en justitie. Maar het Westen wordt bij de neus genomen, zegt Horbatjoek. „Iedere nieuwe procureur-generaal roept na zijn aantreden: het openbaar ministerie is corrupt, we moeten een zuivering doorvoeren! Daarna worden de niet-loyale officieren vervangen door loyale medewerkers.”

Dat geldt ook voor de laatste hervorming, zegt Horbatjoek. „De regering wil absolute controle krijgen over het openbaar ministerie.” In theorie is het Oekraïens openbaar ministerie onafhankelijk, maar in de praktijk doet de procureur-generaal wat de regering opdraagt. In het door het Witte Huis gepubliceerde transcript van een telefoongesprek tussen de Amerikaanse president Trump en de Oekraïense president Zelensky van 24 september belooft Zelensky een onderzoek in te stellen naar de Oekraïense zaken van Hunter Biden, de zoon van de Democratische presidentskandidaat Joe Biden. „De volgende procureur-generaal zal 100 procent mijn man zijn”, bezweert Zelensky.

Zelensky’s politieke belangen wegen soms zwaarder dan de rechtsgang. De president heeft beloofd een einde te maken aan de oorlog in de Donbas, desnoods door concessies te doen aan Moskou. Zo werden vijf medewerkers van de Oekraïense oproerpolitie Berkoet, die werden berecht voor het doodschieten van tientallen demonstranten op de Majdan in 2014, in vrijheid gesteld, waarna ze tijdens een gevangenenruil werden overgedragen aan Rusland. Hetzelfde gebeurde met Volodymyr Tsemach, voormalig commandant van de luchtafweer van de separatisten en een verdachte in het MH17-onderzoek. De onderzoeksleider van het JIT, hoofdofficier Fred Westerbeke, had met klem verzocht om Tsemach niet vrij te laten. Toch hief het gerechtshof het voorarrest tegen de separatist op – waarna Tsemach op het vliegtuig naar Moskou stapte.

De omstandigheden rond de reorganisatie van het Oekraïense openbaar ministerie wijzen erop dat de regering-Zelensky zo veel mogelijk mensen wilde lozen. Officieren moesten een verklaring ondertekenen waarin stond dat de beoordelingscommissies gebruik mochten maken van anonieme tips over corruptie of plichtsverzuim, zonder controle of wederhoor. Officier van justitie Serhi Horbatjoek weigerde dat en werd meteen ontslagen.

Dat overkwam ook het echtpaar Volodymyr en Oksana Tymosjenko, dertigers die net begonnen waren aan een carrière in de hoofdstad. „De verklaring was in strijd met de mensenrechten”, zegt Oksana. „We hebben de leiding geschreven: ja, we willen verder werken, maar dit is niet legaal”, vertelt Volodymyr. Nu zitten beiden in de WW – ongeveer 200 euro per maand.

Zij die wel meededen met de procedure werden voor een haast onmogelijke opgave gesteld. Alle officieren moesten binnen een week ruim zesduizend vragen uit hun hoofd leren: niet alleen over het strafrecht, hun specialisatie, maar over álle rechtsgebieden. Ondertussen ging hun werk gewoon door. JIT-officier Olesja Skrypnyk haalde de test. Bij het tweede examen, een IQ-test, liep haar computer vast, waardoor ze veel tijd verloor. Skrypnyk haalde een score van 92,5 – een half punt onder de norm. Skrypnyks verzoek voor een herexamen werd niet beantwoord. 28 december werd ze ontslagen.

Toen Russische troepen in 2014 de Krim bezetten, weigerde officier van justitie Oeseïn Asanov dienst te nemen bij de nieuwe machthebbers. De Krim-Tataar week uit naar Kiev en trad in dienst bij het Parket-Generaal. Nu is hij de laan uit gestuurd. De sollicitatiecommissie constateerde dat Asanovs opgave van de waarde van zijn woning, een klushuis in een dorp buiten Kiev, „vragen opriep”. Dat Asanov een kopie van de koopakte had opgestuurd mocht niet baten. „Veel goede mensen zijn ontslagen”, zegt hij bitter. „Geen corrupte lui, maar professionals.”

Het massa-ontslag bij de Heneralna Prokoeratoera leidt inmiddels tot grote problemen. Het Nationale Opsporingscomité van Oekraïne meldde onlangs dat 1.300 zaken stilliggen.

Nederlandse zorgen

Volgens direct betrokkenen in Oekraïne heeft het ontslag van de MH17-officieren geen gevolgen voor de rechtszaak die op 9 maart begint in de zwaar beveiligde rechtszaal op Schiphol. Afgelopen zomer hebben de Oekraïeners hun dossiers tegen de vier verdachten afgerond en overgedragen aan Nederland. Minder optimistisch zijn de MH17-officieren echter over het vervolgonderzoek naar ándere verdachten. „De vier die nu moeten voorkomen in Nederland zijn de uitvoerders”, zegt een direct betrokkene, die anoniem wil blijven. „Maar de bedoeling was dat we verder zouden rechercheren naar diegenen die het bevel hebben gegeven, bijvoorbeeld voor het transport van de Boek-raket.”

Oekraïne speelt een cruciale rol in het onderzoek naar de ramp. De geheime dienst SBOe heeft de afgelopen vijf jaar een enorme hoeveelheid bewijsmateriaal verzameld, waaronder tienduizenden afgetapte telefoongesprekken. Het dossier is zo omvangrijk geworden dat het niet eenvoudig is het overzicht te houden. Het ontslag van ervaren aanklagers is zo een slag voor het toekomstige onderzoek, zeggen de Oekraïense MH17-officieren. Volgens de ontslagen aanklager Roman Hosjovsky gaat het zeker een jaar duren voor zijn opvolgers zich überhaupt hebben ingelezen. „Niemand kent het dossier dat wij in vijf jaar hebben opgebouwd.”

Ook in Nederland maakte men zich zorgen. Dit najaar reisde onderzoeksleider Fred Westerbeke naar Kiev voor overleg met plaatsvervangend procureur-generaal Vitali Kasko. Westerbeke benadrukte dat de nieuwe officieren in het JIT moeten beschikken over voldoende juridische kwaliteiten en goed Engels moeten spreken. Westerbeke drong er bovendien op aan dat de kennis en ervaring van Oleh Peresada, de man die het Oekraïense MH17-onderzoek vanaf 2014 heeft geleid, behouden blijft. Volgens het Nederlandse OM heeft Oekraïne dat plechtig beloofd.

Bij de ontslagen Oekraïense officieren overheerst teleurstelling en woede. Officier van justitie Ihor Rybalko heeft twee kinderen, maar geen inkomen. Zo ook MH17-onderzoeker Serhi Vasylenko. Hosjovsky is net vader geworden.

Maar belangrijker dan het persoonlijke leed is de gekrenkte professionele trots. „Voor mij was dit de zaak van mijn leven”, zegt een betrokkene. „Ik wilde bewijzen dat de Russische regering schuld heeft aan de MH17-ramp.” De officier zucht: „Mijn opvolgers moeten vanaf nul beginnen.”