"We lopen tegen de grenzen aan van wat we kunnen", zegt Aleid Wolfsen.

Bart Maat / ANP

Interview

Privacybewaker: ‘Je mag weten waarom de bank nee zegt’

Aleid Wolfsen - Voorzitter Autoriteit Persoonsgegevens Of je een baan of hypotheek krijgt, wordt steeds vaker bepaald door algoritmes. Aleid Wolfsen eist openheid over hun werking.

De Autoriteit Persoonsgegevens (AP), die onze privacy moet beschermen, komt om in het werk. De toezichthouder maakte vrijdag bekend dat ruim 27.800 mensen vorig jaar een klacht indienden. Bijna 79 procent meer dan in 2018. „Met het huidige aantal medewerkers kunnen wij de meeste klachten pas na zes maanden in behandeling nemen”, zegt voorzitter Aleid Wolfsen. Er werken nu zo’n 180 mensen bij de AP. Naast inbreuken op de privacy is Wolfsen bezorgd over het snel groeiende gebruik van algoritmes. Deze maandag licht hij tijdens een hoorzitting in de Tweede Kamer toe hoe de AP uitwassen wil tegengaan.

Lees ook: Privacyvoorvechters krijgen SyRI via rechter verboden

Hoe beïnvloeden algoritmes ons leven?

„Een algoritme op zich is niet meer dan een stappenplan om tot een bepaalde beslissing te komen. Het punt is dat dit stappenplan steeds vaker geautomatiseerd wordt doorlopen. Een vliegtuig bijvoorbeeld is een vliegend algoritme, dat op de automatische piloot kan landen. Dat is alleen maar mooi. Maar als algoritmes worden gebruikt om onderscheid te maken tussen mensen, dan is het wel belangrijk om te weten welk stappenplan daarbij wordt gevolgd. Verloopt dat proces wel eerlijk? Hypotheekverstrekkers gebruiken tegenwoordig algoritmes om te bepalen wie er een hypotheek krijgt. De overheid gebruikt ze om mensen te selecteren voor een nadere controle. ”

U stelt dat onvoldoende toezicht het einde van de rechtsstaat kan inluiden. Dat zijn grote woorden. Wat bedoelt u precies?

„Als je een toeslag aanvraagt bij de overheid en die wordt geweigerd, dan moet je wel kunnen achterhalen waarom dat gebeurt. Hetzelfde geldt voor een hypotheek, of een baan in een sollicitatieprocedure. Je moet je kunnen verdedigen tegen zo’n beslissing en een rechter moet het kunnen toetsen. Als dat niet kan, omdat de werking van het algoritme onbekend is, dan is dat het begin van het einde van de rechtsstaat. Dan sta je als burger machteloos en ben je rechteloos.”

Aan welke concrete voorbeelden denkt u?

„SyRi is de meest cynische variant. (Dit risicoprofileringssysteem van de overheid, om fraude op te sporen, werd onlangs door de rechter verboden, red.). Maar er worden, ook binnen de overheid, veel vaker algoritmes gebruikt. We zijn een onderzoek begonnen naar de Belastingdienst. Daarbij onderzoeken we niet alleen de affaire rond de kinderopvangtoeslag. De Belastingdienst gebruikt meerdere algoritmes om burgers te selecteren. Als het stappenplan dat daarbij wordt doorlopen discriminerend werkt, dan is dat onrechtmatig en grijpen wij in.”

Lees ook: U gaat frauderen. Dat zegt de computer

We lopen tegen de grenzen aan van wat we kunnen

Volgens u loopt ook de democratie gevaar.

„Hoe vrij zijn onze verkiezingen nog als iedereen via sociale media ander nieuws krijgt voorgeschoteld, dat inspeelt op de diepste persoonlijke angsten en verlangens? We hebben bij de verkiezing van Donald Trump en de Brexit gezien dat de manipulatie van verkiezingen en referenda door ‘microtargeting’ mogelijk is.”

Wat valt hiertegen te doen?

„Op zijn minst moet transparant zijn hoe de algoritmes werken die dit persoonlijke nieuws voorschotelen. Dan wordt inzichtelijk in hoeverre de burger wordt beïnvloed in zijn autonomie en kan er wat worden gedaan.”

Waarom valt dit onder de verantwoordelijkheid van de AP?

„Wij zijn een toezichthouder op naleving van de Europese privacywet. Wij onderzoeken of de autonomie en de vrije wil van de burger wordt gerespecteerd. Er zijn steeds meer digitale systemen die deze vrijheden in gevaar brengen. Ze maken gebruik van persoonsgegevens en moeten daarom voldoen aan de privacywet. Daarin wordt speciale aandacht besteed aan algoritmes. Die mogen niet tot discriminerende, oneerlijke, of onbehoorlijke uitkomsten leiden.”

U klaagt over onderbezetting. Aan de Tweede Kamer schrijft u deze maandag dat u beschikt over ‘een beperkt aantal medewerkers met een technologische achtergrond’. Hoe wilt u dit gaan doen?

„We lopen tegen de grenzen aan van wat we kunnen. Met het ministerie van Justitie en Veiligheid hebben we KPMG daarom gevraagd een onderzoek te doen naar onze capaciteit en de benodigde financiering. Dat is waarschijnlijk klaar in mei. Ik hoop dat we daarmee duidelijk kunnen maken wat we nodig hebben.”