Opinie

Romney liet zien wat moreel gezag vermag

De Rechtsstaat

Aan de Amerikaanse senator Mitt Romney had ik na zijn verlies van Obama in 2012 niet zo vaak meer gedacht. Maar vorige week maakte hij indruk door als enige Republikein het te wagen de president te veroordelen wegens ambtsmisbruik. En dat in een extreem gepolariseerde samenleving waarin Trump wild om zich heen slaat en de ruimte in de senaat voor een eigen oordeel vrijwel tot nul was geslonken.

Dat oordeel moest op juridische gronden rusten – feitelijk een (verkort) mondeling vonnis. Romney moest als gelegenheidsrechter de feiten toetsen aan de wettelijke maatstaf en er de uitkomst ermee onderbouwen. Juridisch redeneren is best eenvoudig; feiten + maatstaf = oordeel. Dat betekent dus afstand nemen van eigen oordelen of vaste overtuigingen; dat is een opgave, ook voor de professionele rechter.

Rechters hebben intussen, zoals dat heet, de ‘plicht om te mishagen’ - als het bewijs niet voldoet moeten ze ook eventuele ‘tattookillers’ vrijspreken. Of burgers beschermen tegen ambitieuze digitale anti-fraudesystemen van de overheid die grof inbreuk maken op grondrechten. Na het vonnis laat men dan het gekrakeel over zich heen komen, zonder met de ogen te knipperen. De politicus Romney, met per definitie aflopend mandaat, toonde als gelegenheidsrechter wat ‘zivilcourage’ wordt genoemd. Hij nam een gewetensbeslissing, ging tegen de meute in en legde verantwoording af.

Het was adembenemend en hartverwarmend – een vrije samenleving kan niet zonder vrije rechters. Dat dit niet vanzelfsprekend is blijkt keer op keer in Polen. Rechters die daar politiek uit de pas lopen kunnen sinds kort een disciplinaire maatregel verwachten. Het is nu wachten op het EU-Hof van Justitie, dat moet beslissen of de verscherpte procedures voor het ‘disciplineren’ van rechters in Polen geschorst worden.

Het ziet er slecht uit – de Poolse regering wijkt niet. Alleen de verlaging van de verplichte pensioenleeftijd voor rechters is ingetrokken. Als het EU-Hof besluit in te grijpen, heeft het ook politieke rugdekking nodig – en die is niet zeker. Dit gaat niet alleen over Polen, maar ook over Hongarije, over Tsjechië, over populistisch rechts. Als de Europese rechtsorde verkruimelt, heeft economische integratie geen toekomst. Maar vinden politiek en bedrijfsleven dat ook? De wind waait ook hier de andere kant uit. Rechts Nederland zou net zo graag politieke maatstaven hanteren voor rechters, door hen alleen nog tijdelijk aan te stellen.

Dan is Romney een verademing. Hoewel politiek medestander houdt hij het zuiver en trekt in één keer het kleed af van zijn president. Romney behandelt de eisen die de grondwet aan senatoren stelt, bespreekt de eed op de Bijbel en wat religie voor hem betekent – wat hem zes seconden lang het spreken onmogelijk maakt. Waarna hij de argumenten voor en tegen de aanklacht bespreekt. Zowel de juridische als de politieke. Of ‘egregious conduct’ extensief of limitatief moet worden geïnterpreteerd. Of het handelen van Biden en zoon in Oekraïne een misdrijf opleverde, of alleen unsavory gedrag. En waarom het gedrag van de president als politiek handelen voor eigen belang moet worden begrepen, namelijk om zijn politieke rivaal in de verkiezingen te benadelen.

En dan de kernvraag. Voldeed het handelen van de president aan de maatstaven van een ‘high crime and misdemeanor’? Zijn oordeel: ja, dat was zo. Schuldig dus. De president vroeg een bevriend land in oorlog om zijn politieke rivaal te onderzoeken en blokkeerde militaire hulp als drukmiddel. Het motief van het staatshoofd was persoonlijk en politiek. „Een adembenemend misbruik van publiek vertrouwen, een flagrant aanval op het kiesrecht, de nationale veiligheid en fundamentele burgerrechten. Verkiezingen corrumperen om zelf aan de macht te blijven is misschien wel de grofste vorm van misbruik van de ambtseed van de president. Wat de president deed was grievously wrong.”

Dit was zo’n moment waarop ‘truth to power’ werd gesproken, waar ieder woord gewicht had en waar duidelijk werd wat de rechtsstaat vermag. Als de juiste mensen maar opstaan. En er iemand wil luisteren.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.