Wat een boete van 775 miljoen doet

Financieel poortwachter Na de recordboete voor ING trekken banken meer geld uit voor klantcontrole. Hoge winsten behalen wordt zo moeilijker.

Wiebe Draijer van de Rabobank. winst 2,2 miljard euro.
Wiebe Draijer van de Rabobank. winst 2,2 miljard euro.

Het jaarcijferseizoen van banken verliep in mineur. Bij Rabobank lag in 2019 de winst een kwart lager ten opzichte van een jaar eerder. ABN Amro meldde 13 procent minder nettowinst te hebben gemaakt. En ING rapporteerde bijna een derde minder nettowinst in het laatste kwartaal – over het hele jaar behaalde de bank een kleine stijging van 1,7 procent.

Banken hebben het in Europa moeilijk door de negatieve rente van de Europese Centrale Bank. Dat de Nederlandse grootbanken recent alle drie een negatieve rente hebben ingevoerd voor rijkere klanten, zet onvoldoende zoden aan de dijk om de winstmarge komend jaar weer op een voor de banken normaal niveau te brengen.

De banken zijn druk op zoek naar alternatieve manieren om voldoende winst te blijven maken. Beproefd recept is kostenreductie, maar dat hebben banken de afgelopen jaren al flink gedaan. In 2019 lukte het bij Rabobank nog een beetje, dankzij eerdere forse ingrepen. Bij ABN Amro bleven de kosten vrijwel gelijk en bij ING liepen de kosten op.

Lees ook: Spaargeld is niet langer een stabiele winstbron voor banken

Belangrijke reden? De kosten voor de uitvoering van een wettelijk taak van banken: de financiële sector vrijwaren van misbruik. Deze taak hebben de banken al decennia, maar sinds anderhalf jaar geleden wordt die taak – het screenen van klanten en het in kaart brengen van verdachte geldstromen – stukken serieuzer genomen. Met structureel hogere kosten tot gevolg.

Flinke zet

Voor de omslag hadden ze wel een zetje nodig. Een flinke zet, van 775 miljoen euro om precies te zijn. ING trof in september 2018 een schikking van dat bedrag met het Openbaar Ministerie, omdat het de ‘poortwachterstaak’ dramatisch had verzaakt.

De toezichthouders trokken na de recordboete bij alle banken de teugels aan – als de hoogte van de boete hen niet al had wakker geschud. Voor nalatigheden uit het verleden kregen verschillende banken van De Nederlandsche Bank waarschuwingen of boetes opgelegd. Die waren met bedragen van enkele miljoenen wel veel lager dan voor ING. Bij ABN Amro wordt door het Openbaar Ministerie momenteel onderzocht of de bank vervolgd kan worden voor nalatigheid. Als het tot vervolging komt zou de boete ook weer in de honderden miljoenen kunnen lopen, verwachten analisten.

De hogere poortwachterkosten zitten voor de banken niet alleen in die boetes of voorzieningen, maar ook in extra personeel. Bij ING werken wereldwijd nu vierduizend mensen aan customer due diligence (CDD) en anti-money laundering (AML). Bij Rabobank werden er afgelopen jaar 1.800 mensen aangenomen waardoor het aantal CDD- en AML-werknemers op drieduizend uitkwam. Bij ABN Amro loopt het aantal ‘poortwachters’ komend jaar op van twee- naar drieduizend, meldde bestuursvoorzitter Kees van Dijkhuizen. Dat is voor ABN Amro 17 procent van het totale personeelsbestand. Bij de andere banken ligt dat getal rond de 7 procent.

Achterstanden inhalen

Een groot deel van het werk van al die mensen is het inlopen van achterstanden. „Het huis op orde krijgen”, noemt Rabo-topman Wiebe Draijer dat steeds.

Zo hebben banken niet al hun klanten in de goede risicogroepen ingedeeld. Op basis van die indeling worden klanten daarna meer of minder intensief in de gaten gehouden – of zelfs helemaal als klant geweigerd. Bij ABN Amro is dat een van de zaken waar de bank mogelijk voor vervolgd wordt. Bij het samengaan met Fortis heeft de bank nagelaten om alle ruim 5 miljoen particuliere klanten individueel te screenen: ze werden allemaal in de laagste risicocategorie ingedeeld. Afgelopen zomer zette de bank 114 miljoen euro opzij om die dossiers nu wel op orde te krijgen.

Lees ook: Die verdachte miljoenen deden bij ABN Amro geen lampje branden

Draijer meldde donderdag dat zijn Rabobank nog een boete boven het hoofd hangt omdat het zo’n 40.000 dossiers in het verleden verkeerd had ingedeeld. DNB legde daar vorig jaar een last onder dwangsom voor op; in april wordt gekeken of de coöperatieve bank de zaken nu wel op orde heeft.

Veel van de dossiers waar banken mee werken zijn bovendien niet op orde: gegevens ontbreken, zoals wie de feitelijk eigenaar is van een bedrijf. Of gegevens staan in verouderde systemen, waardoor ze moeilijk doorzoekbaar zijn.

De bankmedewerkers bellen klanten om gegevens (opnieuw) aan te leveren. Creditcardverstrekker ICS, dat in handen is van ABN Amro, ging vorig jaar zelfs langs de deuren om paspoorten van klanten in te scannen. Dit jaar komt er een werkend systeem waarin klanten dat zelf online kunnen doen. Het duurt nog wel even voor de achterstand is ingehaald. ABN Amro schat dat dit voor haar dossiers nog zeker tot 2022 duurt.

Slimmere poortwachter

Als de achterstand is ingehaald, zullen er nog steeds flinke poortwachterkosten zijn. Rabobank verwacht dat het aantal werknemers dat bezig is met CDD en AML dan met twee derde kan afnemen, zei Draijer eind vorig jaar. ABN Amro meldt dat de kosten – dit jaar 400 miljoen – dan vermoedelijk iets teruglopen, maar niet veel.

ING liet vorige week doorschemeren dat de kosten niet meer gaan stijgen, maar waarschijnlijk ook niet gaan dalen. Financieel topman Tanate Phutrakul: „We denken wel dat de kosten zullen veranderen. Van veel personeelskosten nu, naar meer investeringen in robottechnieken en dergelijke in de toekomst.”

Waar op dit moment verdachte netwerken van klanten en transacties door medewerkers handmatig in kaart moeten worden gebracht, moeten slimme computers dat in de toekomst gaan doen. En ook de systemen om klantgegevens op te vragen en op te slaan kunnen effectiever. Om een ‘slimmere’ poortwachter te kunnen worden, wordt nu geïnvesteerd.

Banken trekken zelf ict-personeel aan om systemen te ontwikkelen, maar ze kopen ook kennis. ING deed in november mee aan een financieringsronde in het Amerikaanse Ascent, dat kunstmatige intelligentie toepast op screening van klanten en transacties. ABN Amro maakte vrijdag bekend te investeren in het soortgelijk Fenergi uit Ierland, waar het zelf sinds 2017 al klant van was.

De banken hopen ook efficiënter te worden door meer samen te werken in een gezamenlijk ‘antiwitwashuis’. Als de gegevens van de transacties van alle banken naast elkaar mogen worden gelegd, wordt het makkelijker om verdachte patronen te vinden. Hierover zijn de drie grootbanken, samen met de kleinere concurrenten Volksbank en Triodos, sinds deze zomer in gesprek met de toezichthouders en de politiek. Die staan daar welwillend tegenover.

Opvallend dit jaarcijferseizoen: waar afgelopen jaar nog weleens een topman klaagde over de grote rol van banken bij het voorkomen van witwassen ten opzichte van de overheid, was dat nu niet te horen. ING-topman Ralph Hamers, anderhalf jaar na de schikking van 775 miljoen euro: „Het tegengaan van financiële en economische misdaad is, zoals jullie weten, een topprioriteit voor ons.”

Toezichtsdirecteur bij DNB Frank Elderson zei in januari al dat hij positief is geworden over de instelling van de banken bij hun witwasaanpak. „Het gebeurt niet meer tegen heug en meug. [...] Het is echt doorgedrongen dat dit moet.”

Correctie (15 februari 2020): In dit artikel werd een investering van bijna 18 miljoen euro in het bedrijf Ascent volledig toegeschreven aan ING. Dat klopt niet en is aangepast. ING deed samen met andere bedrijven mee aan een financieringsronde van dat bedrag. Hoeveel ING investeerde is niet bekendgemaakt.