Trump holt de instituties uit: wie drukt er op de alarmknop?

Ambtenaren VS Overheidsfunctionarissen worstelen met hun geweten nu in de VS rechtsstaat en trias politica verder worden uitgehold.

President Donald Trump in gesprek met John Kelly.
President Donald Trump in gesprek met John Kelly. Foto Jonathan Ernst

Voor een groep studenten in New Jersey wilde John Kelly donderdag wel toegeven hoe het was om als stafchef in het Witte Huis te werken: „A killer.” En voor wie even dacht dat hij iets bedoelde als wreed of vet, zei hij er direct bij: „Geen lolletje.”

Uit Trumps Witte Huis zijn eerder ontboezemingen gekomen van, meestal ontslagen, ambtenaren die vertellen wat ze er zagen, hoe verschrikkelijk het was, en hoe ze het er zo lang hebben uitgehouden. Sinds deze week kunnen vier officieren van justitie daar ook over meepraten. Zij stapten op nadat minister Barr van Justitie hen opdroeg de strafeis te verlagen voor een vriend van Trump.

Deze Roger Stone hoorde zeven tot negen jaar tegen zich eisen wegens liegen tegen een onderzoekscommissie in het Congres en wegens het bedreigen van een getuige. De minister kwam dinsdag tot zijn aanwijzing een paar uur nadat de president over de strafeis had getwitterd: „Dit is een vreselijke en heel oneerlijke situatie. De echte misdaden zijn door de andere partij begaan, en zij gaan vrijuit. We kunnen deze gerechtelijke dwaling niet toestaan.”

William Barr hield donderdag vol dat hij niet op instigatie van de president handelde. Trump „zou eens moeten ophouden met twitteren over strafzaken”, mopperde Barr tegen ABC News. „Zijn tweets maken mij het werken onmogelijk.”

In feite, berichtte The New York Times, was een medewerker van Barr maandag al op de hoogte van de eis, had hij de vier aanklagers gepoogd te overreden tot een lagere eis maar staakte die poging toen ze duidelijk maakten dat ze anders ontslag namen. Ze stapten uiteindelijk op omdat ze het niet eens waren met het besluit van de minister, zei Greg Brower, een oud-officier van justitie in het artikel. „Maar daarbij zullen ze ook hebben gevonden dat ze moreel verplicht waren op te stappen.”

Roger Stone arriveert bij de rechtbank in Washington. Foto Andrew Harnik/AP

Diskrediet

De Amerikaanse geschiedenis kent een berucht voorbeeld van presidentieel ingrijpen in een gerechtelijke procedure. Op zaterdag 20 oktober 1973 droeg president Richard Nixon zijn minister van Justitie op speciaal aanklager Archibald Cox te ontslaan. Cox deed op dat moment onderzoek naar machtsmisbruik door de president en had daarvoor negen opnamebanden opgeëist met gesprekken in het Oval Office tussen de president en zijn naaste adviseurs. De minister weigerde en ging naar het Witte Huis om Nixon zijn ontslag aan te bieden.

In hun boek The Final Days beschrijven de journalisten Bob Woodward en Carl Bernstein de dialoog. „Het spijt me dat je meent te moeten handelen naar je loyaliteit ten aanzien van Cox en zijn onafhankelijkheid en niet ten aanzien van het grotere algemeen belang”, zei de president. „Misschien verschillen uw en mijn opvatting van het algemeen belang”, antwoordde de minister.

Toen de minister was vertrokken, vroeg Nixon diens plaatsvervanger of hij de speciaal aanklager wilde ontslaan. Nee, ook die nam liever zijn ontslag. Pas de derde aan wie de president het vroeg, wilde hem ter wille zijn. De gebeurtenissen zijn de geschiedenis ingegaan als de Saturday Night Massacre. Binnen een jaar was Nixon zelf afgetreden onder druk van het schandaal.

„Er is heldenmoed nodig om je tegen de uitholling van de rechtsstaat te verzetten”, zegt Kim Wehle door de telefoon. Zij is hoogleraar aan de rechtenfaculteit van de America University in Washington en auteur van het boek How to read the Constitution and Why dat vorig jaar verscheen. Ze wijst op het lot van Mitt Romney, de enige Republikeinse senator die deze maand in het impeachmentproces instemde met de beschuldiging van machtsmisbruik tegen Trump. „Hij wordt voortdurend aangevallen door de president en diens aanhangers.”

Dat minister Barr de aanwijzing tot verlaging van de strafeis heeft gegeven, vindt zij nog erger dan de tweets van de president. „De gevolgen daarvan zijn vernietigend. Zelfs al zou Barr het besluit niet op verzoek van de president hebben genomen, iedereen denkt dat dit wel het geval is. De onafhankelijkheid van de rechtspraak is in diskrediet gebracht.”

Wehles boek gaat over uitholling van instituties. „Die is al aan de gang vanaf het moment dat Trump aantrad. Hij heeft vacatures op belangrijke ambtelijke posten leeg gelaten. Hij heeft op hoge posities steeds mensen met tijdelijke benoemingen geplaatst, zodat hij geen goedkeuring hoefde te vragen aan de Senaat.”

Voor Trump – en als je op sociale media afgaat ook voor zijn aanhangers – komt dit neer op inlossen van een belofte: drain the swamp, de grote schoonmaak van wat hij als een verrot, elitair politiek systeem ziet. Sleutelwoord voor Trump is loyaliteit, en wel aan zijn persoon. „De president ziet niet het belang in van ambtelijke professionals die zich op feiten baseren, die met gevoel voor ethiek en zonder binding aan een partij hun werk doen. Terwijl zulke ambtenaren van vitaal belang zijn voor de democratie”, zegt Wehle.

Sinds zijn vrijspraak in het afzettingsproces, begin deze maand, verkeert Trump bovendien in een overwinningsroes. „Kijk wat er gebeurt: Alex Vindman, medewerker van de nationale veiligheidsraad, getuigt omdat hij zich zorgen maakt over de handelwijze van de president. De Senaat spreekt de president vrij en ongeveer het eerste wat hij doet is Vindman ontslaan. En zijn tweelingbroer erbij, die niet eens getuigd had. De boodschap is: als je niet doet wat de president zegt, word je op een zijspoor gezet, vernederd of ontslagen.”

Ex-stafchef Kelly zei deze week op de universiteit dat Vindman „precies deed wat hij als militair leerde: gehoorzaam geen bevel dat strijdig is met de wet. Als je dat hoort, neem direct contact op met je superieuren.”

Anonymus

Waarom blijven de ambtenaren werken voor een regering die instituties zo ondergraaft? Wehle, die meerdere functionarissen sprak, stelt:. „Werken voor deze president is verschrikkelijk lastig voor ze. Ze blijven het meestal uit plichtsbesef doen.”

Eén ambtenaar – naar eigen zeggen „een hoge ambtenaar uit de regering-Trump” – heeft zijn worstelingen met zijn geweten uitvoerig beschreven. Het gaat om de anonymus die eerst een opiniestuk in The New York Times schreef en daarna een heel boek, A Warning. Een van de onthullingen was dat enkele hoge ambtenaren verschillende keren zouden hebben overwogen en groupe ontslag te nemen, om de bevolking te laten zien hoe ernstig de misdragingen van de president waren. „Elke keer dat het plan werd geopperd, werd het ook weer verworpen.” Het zou het land te zeer in beroering brengen.

Lees ook: ‘Een heel stabiel genie’ laat zien hoe disfunctioneel het presidentschap van Trump is

Volgens de schrijver ontstond er in deze toestand een „wonderlijk soort broederschap”. Topambtenaren voelden zich als „gijzelaars bij een bankoverval, die op de grond lagen, een pistool op hen gericht, niet in staat om op de alarmknop te drukken en in het besef dat iedereen even bang was voor wat er in het verschiet lag”.

De auteur zag steeds meer collega’s de kant van Trump kiezen. Zij zijn niet langer zijn „zekeringen”, maar nu „menselijke schilden”. Er zijn de ‘Stille Steuners’ en de ‘Vleiers”, de mensen die „met glimlachjes en knikjes” Trumps overtuiging voeden dat hij „mag doen wat hij in werkelijkheid niet mag”.

Wehle wijst op een verhoor van Barr in de Senaat, in mei. Senator Kamala Harris vroeg of „de president of iemand anders uit het Witte Huis u ooit heeft gevraagd of gesuggereerd strafrechtelijk onderzoek naar iemand in te stellen”. „Hmmm”, zei Barr, „de president of iemand anders…” De minister zou zich zoiets toch moeten herinneren, vond Harris. „Ik worstel een beetje met het woord ‘gesuggereerd’”, zei Barr. „Gehint? Voorgelegd”, probeerde Harris. „Ik weet het niet”, zei de minister.

Let wel, zegt Wehle: „Er is geen wet die dit de president verbiedt, maar het is onwenselijk in onze democratie. En Barr verleent hand- en spandiensten.”