Opinie

Onverminderd heeft China de tijd aan zijn kant

Xi’s ambities Geopolitiek en binnenlands betekent de viruscrisis voor China tegenslag. Maar op langere termijn zal deze de ambities van Xi alleen maar aanwakkeren, schrijven en
De grens tussen Hongkong en Shenzen, op het Chinese vasteland, die nu gesloten is om de verspreiding van het Covid-19-virus te voorkomen.
De grens tussen Hongkong en Shenzen, op het Chinese vasteland, die nu gesloten is om de verspreiding van het Covid-19-virus te voorkomen. Foto Anthony Wallace/AFP

We kenden al de vlinder in Brazilië die volgens de chaosleer een orkaan in Texas teweeg zou brengen. Nu hebben we misschien een vleermuis in Wuhan die – ouderwets geroosterd en opgegeten? – tot een dodelijke virusepidemie leidt en een wereldwijde schokgolf. Kleine oorzaak, grote gevolgen, maar hoe groot?

Het coronavirus stelt de Chinese leiding nu al voor de grootste beproeving sinds de opstand op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989. Net als toen betreft het een binnenlandse gezagscrisis: er dreigt een vertrouwensbreuk tussen de bevolking en de Communistische Partij. Voor president Xi is dat ernstig genoeg. Maar ditmaal raken de gebeurtenissen tevens China’s plaats in de wereldorde. Ook daar dreigt machtsverlies. Wel valt te voorzien dat – zodra het ergste van de ramp achter de rug is – de Partij lessen zal trekken en actie ondernemen om haar positie te herstellen.

Economische vervlechting met de buitenwereld – dat was het pad naar welvaart en geopolitieke macht dat China de afgelopen decennia heeft gekozen.

Via datzelfde pad slaat het coronavirus – officieel ‘Covid-19’ – nu toe. Producenten in de hele wereld van auto’s, elektronica en veel andere goederen zijn voor tal van onderdelen afhankelijk van China. Nu de aanvoer daarvan deels is stilgevallen, zoeken zij naar leveranciers buiten China. Als de ‘coronacrisis’ maar kort duurt, gaat het om tijdelijke oplossingen. Maar hoe langer ze aanhoudt, hoe groter de kans dat productieketens blijvend verlegd worden.

Ook in de bijlage Opinie en Debat (15/2): Coronacrisis kondigt het einde van de globalisering aan

Zoiets overkwam Europa na de Eerste Wereldoorlog. Bij aanvang, in 1914, was het nog het knooppunt van de wereldeconomie. Vanwege de strijd moesten veel landen buiten Europa hun handelsrelaties aanpassen. In 1918 waren blijvende verbindingen tussen handelaren op de andere continenten ontstaan. Europa was eruit gesneden.

Lees ook: Beurskoersen China kelderen, centrale bank grijpt in met steun

Economische ontkoppeling

Zo zou de coronacrisis een economische ontvlechting tussen China en het Westen kunnen versnellen, de „decoupling” waar strategen rond Donald Trump op hopen. Wat de Amerikanen hun bondgenoten sinds enige tijd met moeite proberen in te peperen – denk aan de discussie rond 5G-producent Huawei – krijgen ze nu in de schoot geworpen. Elke dag extra van de crisis sterkt de VS in het conflict met China. Vervelend voor Trump is wel dat China momenteel onmogelijk de beloofde orders van Amerikaanse producten kan plaatsen om de handelsoorlog te bezweren, iets wat hij zijn kiezers zal moeten uitleggen.

Toch is het verhaal daarmee niet voorbij. Zeker, vandaag voelt China zich kwetsbaar voor de geopolitieke pressie van de VS. Maar op de langere termijn zal de Chinese regering in de viruscrisis een extra reden zien om te streven naar méér internationale invloed.

De bloedige onderdrukking van de studentenprotesten in 1989 leidde destijds tot veel kritiek vanuit het buitenland. China kwam in een internationaal isolement terecht. De leiding concludeerde er onder meer uit dat ze meer greep moest krijgen op de ideeën die de rest van de wereld over mensenrechten heeft. In de jaren erna verwierf China een sterke positie in de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties. China bepaalt nu mee wanneer van een schending sprake is en welke maatregelen dan van toepassing zijn.

Gezien de belangrijke rol van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) in de coronacrisis zal China zeker proberen zijn invloed erbinnen te vergroten. De WHO bepaalt immers wanneer sprake is van een internationale noodsituatie, en kan regeringen over maatregelen adviseren.

Lees ook: ‘Ik denk dat het in Wuhan veel slechter gaat dan we te zien krijgen’

Medialandschap

De crisis moedigt Beijing ook aan een grotere rol te verwerven in het internationale medialandschap. Hier ligt een direct economisch belang. Beeldvorming is cruciaal om buitenlandse bedrijven ervan te overtuigen dat de crisis tijdelijk is, en dat ze hun activiteiten kunnen hervatten zodra de epidemie over haar hoogtepunt is. Meer greep op beeldvorming buiten de landsgrenzen kan verlopen via China’s eigen media, maar ook door investeringen in buitenlandse mediabedrijven.

Zo zijn er meer internationale organisaties en domeinen waar China nu méér invloed zal willen uitoefenen. De coronacrisis zal de assertieve beweging die het land met Xi’s aantreden in 2012 inzette, niet stuiten – integendeel. Het versterkte Chinese voornemen om komende jaren en decennia meer invloed op het wereldtoneel te krijgen, zal van de weeromstuit ook het Amerikaanse verzet – sinds twee, drie jaar zeer voelbaar – intensiveren. Het coronavirus zal China dus tijdelijk verzwakken, maar de trage krachten richting een strategische confrontatie met de VS geenszins afremmen.

Terug naar de acute binnenlandse gezagscrisis. Ook hier hangt veel af van de afloop. Na de pijnlijke ontkenningsfase meende het regime eind januari korte tijd indruk te kunnen maken met een kordate aanpak van de calamiteit. Xi Jinping kreeg zelfs de complimenten van de WHO-baas in Genève. Maar al snel kwamen te veel verhalen over falen naar buiten. De overheid negeerde signalen en greep veel later in dan mogelijk was. Het overlijden van de jonge oogarts Li Wenliang zorgde voor een vloed aan publieke verontwaardiging, sindsdien met censuur weer ingedamd.

Terecht zien veel commentatoren hier een zwakte van een repressief, autoritair stelsel. Provinciale bestuurders zenden rooskleurige rapporten naar Beijing om promotie te maken en vegen problemen onder de mat. Liberale democratieën doen dit beter.

Lees ook: ‘Zelfs met het nieuwe coronavirus weet China propaganda te bedrijven’

Heter vuren

Tegelijk mag men de Communistische Partij niet onderschatten. Sinds de machtsovername in 1949 heeft ze voor heter vuren gestaan, bijvoorbeeld de Culturele Revolutie, toen Mao’s revolutiedrang ontspoorde in anarchie, geweld en repressie, waarna het leiderschap collectief werd ingebed. Steeds bleek de Partij in staat van crises te leren, ook na ‘1989’. Ditmaal zou het tot meer controlezucht kunnen leiden, in lijn met Xi’s instincten; denkbaar is ook dat men op pragmatische grond een bepaalde openheid wel zal bevorderen. Rechtsom of linksom, de Partij zal alles doen om het falen dat de epidemie veroorzaakte in de toekomst te voorkomen.

Voorlopig zijn we nog in de fase van noodmaatregelen voor lijfsbehoud van de Partij. Met het ontslag van lokale functionarissen – verantwoordelijk gehouden voor de late reactie op de crisis – distantieert de partijtop in Beijing zich van overheidsfalen op lokaal niveau. Volgens vergelijkbaar recept pakte Xi eerder corruptie aan; hij liet het publiek klagen en kon zelf als redder optreden. Opvallend is wel dat premier Li Keqiang de taak heeft gekregen de coronacrisis te bedwingen, niet Xi Jinping als hoogste leider. Dit duidt op onzekerheid bij de leiding of het zal lukken de uitbreiding van de epidemie snel te stuiten. Zo niet, dan zal Li de verantwoordelijkheid moeten nemen, niet Xi.

Er zijn nu twee groepen burgers in China, de mensen in Wuhan en de rest. Met de grootschalige quarantaine van Wuhan en enkele andere steden beschermt de overheid de tweede groep tegen de eerste. Het is de bedoeling de rest van China open te houden en in verbinding met de buitenwereld; Chinese luchtvaartmaatschappijen blijven internationaal vliegen. Wat in Wuhan gebeurt onttrekt zich aan het blikveld.

Tijdens de Koude Oorlog, toen het gevaar van een Amerikaanse kernaanval op China reëel was, liet partijleider Mao Zedong zich ontvallen dat zelfs „honderd miljoen doden” voor China niet de genadeklap zou betekenen. De politieke leiding zou zich in de binnenlanden terugtrekken, wachten tot de nucleaire wolk overwaaide en dan de macht opnieuw opbouwen .

Onverminderd heeft China de tijd aan zijn kant. Xi heeft het land tot 2049 gegeven om ‘de eerste’ in de wereld te worden. Corona betekent een zware beproeving maar het langere verhaal gaat door. De vleermuis zal de Chinese draak niet vellen.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.