Recensie

Recensie Film

‘Die Stadt ohne Juden’: film die zijn onschuld voorgoed heeft verloren

Filmmuziek De Oostenrijkse componiste Olga Neuwirth schreef muziek bij H.K. Breslauers griezelig-profetische ‘Die Stadt ohne Juden’ (1924). Ensemble Klang begeleidde de film live in het Muziekgebouw.

Still uit ‘Die Stadt ohne Juden’ (1924)
Still uit ‘Die Stadt ohne Juden’ (1924) Foto Filmarchiv Austria

Soms loopt fictie met schrikbarende precisie vooruit op de werkelijkheid. Neem Die Stadt ohne Juden (1924), een destijds satirische film van de Oostenrijkse cineast Hans Karl Breslauer. Om zieltjes te winnen besluit een kanselier alle Joden zijn stad uit te zetten. Zo mogelijk nog griezelig-profetischer dan de plot is de beeldtaal: deportaties per trein, een meisje dat op een perron huilend van haar vader wordt gescheiden.

Een kleine eeuw na de première resoneert Die Stadt ohne Juden opnieuw met toenemende verrechtsing en vreemdelingenhaat. Zo vond ook het Haagse Ensemble Klang dat de stille film donderdag live begeleidde in het Muziekgebouw. Op de lessenaars de filmscore die de Oostenrijkse Olga Neuwirth in 2017 bij Die Stadt componeerde.

Zo’n klus kun je Neuwirth met een gerust hart toevertrouwen. Dat de componiste, zelf van Joodse komaf, niet terugschrikt voor beladen thema’s bleek al in 2004. Plannen voor een opera over een voor kindermisbruik veroordeelde nazi-arts (libretto: Elfriede Jelinek) werden destijds afgewezen door de Wiener Staatsoper. Afgelopen december revancheerde Neuwirth zich met haar radicaal feministische Woolf-opera Orlando.

Als maakster van diverse korte films heeft Neuwirth bovendien een fijne neus voor de wisselwerking tussen klank en beeld. In haar partituur voor Die Stadt ohne Juden valt op hoe precies ze haar noten en soundtrack toesnijdt op de film. Elektronisch verbogen gebedszang bij een synagoge-scène. Microtonaal verbasterde klezmer bij beelden van een Joods gezin.

Soms laat Neuwirth iets van Breslauers satire doorschemeren in haar muziek. In een bierlokaal klinkt een flard alpine hoempa, onder een oorvijg dreunt een gongslag. Sprankjes humor in een overwegend onheilspellende klankzee: knorrende basklarinet, spookachtig joelende menigtes, boerende trombone. Deze beelden hebben hun onschuld voorgoed verloren, lijkt Neuwirth te willen zeggen.

Een indringend spelend Ensemble Klang brengt die boodschap pregnant over het voetlicht. Onder dirigent Christian Karlsen laat het gezelschap Neuwirths microtonale klankmengsels giftig oplichten.

Lees ook dit achtergrondartikel over ‘Die Stadt ohne Juden’ en Neuwirths score