Reportage

Hoe Afrikaanse migranten in een Kaapse kerk gegijzeld worden door hun eigen leiders

Vluchtelingen in Zuid-Afrika Afrikaanse vluchtelingen schuilen al maanden in een kerk in Kaapstad: uit angst voor xenofobie, zeggen ze. Maar hun werkelijke motieven liggen anders.

CAPE TOWN, SOUTH AFRICA - JANUARY 23: A general view of refugees at the Central Methodist Church in Green Market Square on January 23, 2020 in Cape Town, South Africa. The court case between the City of Cape Town and the refugees and asylum seekers living in the Central Methodist Mission Church on Greenmarket Square has been postponed to January 28 owing to a lack of documentation compiled for the court. (Photo by Jacques Stander/Gallo Images via Getty Images)
CAPE TOWN, SOUTH AFRICA - JANUARY 23: A general view of refugees at the Central Methodist Church in Green Market Square on January 23, 2020 in Cape Town, South Africa. The court case between the City of Cape Town and the refugees and asylum seekers living in the Central Methodist Mission Church on Greenmarket Square has been postponed to January 28 owing to a lack of documentation compiled for the court. (Photo by Jacques Stander/Gallo Images via Getty Images) Gallo Images

Als het eerste zonlicht door de hoge ramen van de Methodistenkerk aan het Groene Marktplein valt, krijsen de baby’s al om de moederborst. Het gangpad naar het altaar is bedekt met matrassen, dekens, potten, emmers en half naakte lichamen. Op de kerkbanken liggen kinderen tussen volwassen mannen en vrouwen, teen aan hoofd, hoofd aan teen: Burundezen, Tanzanianen, Congolezen. Onder het spreekgestoelte passen nog net drie Somaliërs tussen stapels koffers en kleren.

Zo schuilen de migranten al maanden in de kerk. Buiten in de townships van Kaapstad is het voor hen als buitenlanders te gevaarlijk geworden, zeggen ze.

„We zijn niet veilig meer”, zegt Aisutu Musa (27), die met haar vier kinderen een kerkbank deelt. Ze ontvluchtte het oosten van de Democratische Republiek Congo zeven jaar geleden. Maar toevluchtsoord Zuid-Afrika is nog minder veilig dan haar vaderland, zegt ze. „Ze willen hier geen vluchtelingen. We zijn moe van dit land. We willen weg. Ieder ander land is beter.”

Wie je het hier ook vraagt, je hoort hetzelfde verhaal. Men wordt opgejaagd door de xenofobie die in Zuid-Afrika af en toe de voorpagina’s haalt. „Ze overvallen ons. Ze bestelen ons”, zegt Congolese Aisha Yima. „Dit is geen land voor ons.”

De grote uitbarsting van geweld tegen buitenlanders was al ruim tien jaar terug. In 2008 vielen meer dan zestig doden toen Zuid-Afrikaanse bendes met messen en stokken op Afrikaanse migranten joegen in de townships. Het geweld herhaalde zich de afgelopen jaren een aantal keren. In september kwamen weer twaalf mensen om het leven bij plunderingen en razzia’s. Maar het geweld tegen de buitenlanders concentreerde zich in Johannesburg en Durban, niet in Kaapstad.

Argwaan

Andere migranten zijn argwanend over de werkelijke motieven van de bezetting van de kerk. „Ik kom uit Zimbabwe”, zegt Trish Alberts op de stoep van de kerk. „Ik ben zelf een buitenlander, maar ik ga hier echt niet tussen zitten. Ze hebben gewoon last van criminaliteit, niet van xenofobie. Ze geven ons als buitenlanders een slechte naam.”

Een groep Congolezen onderbreekt het gesprek. „Nee, nee, mevrouw. U staat hier te liegen. Wij zijn van onze gemeenschap gevlucht als gevolg van xenofobie. Kijk maar op televisie. Er is elke dag xenofobie. Jij moet op je woorden passen.”

De Zimbabwaanse vlucht al snel het viersterrenhotel in, naast de Methodistenkerk. Beveiligers sluiten de poort. Vingers priemen door de spijlen van het hek in haar richting. „Leugenaar die je bent!”

Wat is er nu werkelijk aan de hand in de vluchtelingenkerk?

Lees ook: Zuid-Afrikanen staan op tegen moord en verkrachting

Het Groene Marktplein was altijd een toeristenval aan de voet van de Tafelberg, vol marktkraampjes met prullaria voor buitenlandse toeristen die bij thuiskomst willen laten zien dat ze in Afrika zijn geweest. Exotische maskers, wandkleedjes, en Mandela-magneetjes voor op de koelkast.

Vier maanden geleden verschenen zeshonderd vluchtelingen op de stoep van het hoofdkantoor van de VN-vluchtelingenorganisatie, de UNHCR, aan de andere kant van het Groene Marktplein. De vluchtelingen eisten repatriëring uit Zuid-Afrika omdat ze hun leven niet zeker zouden zijn: het liefst naar Canada.

Wekenlang lagen ze met matrassen in de passage voor het VN-kantoor. Na ingrijpen van de politie, eind oktober, vluchtte de groep de nabijgelegen kerk in, in de hoop daar veilig te zijn voor de waterkanonnen en wapenstokken van de politie. Dominee Alan Storey ontving ze met open armen. „U bent hier veilig”, sprak hij de menigte toe. „Niemand kan u hier iets aandoen.”

Hij probeerde mijn ogen uit te drukken. Dank de Heer dat we uit de kerk hebben weten weg te komen

Alan Storey belaagde dominee

Inmiddels neemt Storey de telefoon niet meer op. Op een bezoek aan de kerk werd hij samen met een delegatie van de Zuid-Afrikaanse mensenrechtencommissie en de Kaapse aartsbisschop Thabo Makgoba door een aantal migranten aangevallen. De delegatie had juist het woord genomen om aan de vluchtelingen uit te leggen wat hun opties zijn volgens het asielrecht van Zuid-Afrika. Hun eis, een collectieve repatriëring naar een ander land, was kansloos.

Op de stoep van de Methodistenkerk verblijven nu ook migranten die zich niet langer veilig voelen in de kerk. De vluchtelingenleider in de kerk zou een "crimineel" zijn en een gewelddadig man. Foto Jacques Stander/Getty Images

Toen die woorden klonken, werd een van de Zuid-Afrikaanse delegatieleden met een stuk hout in zijn gezicht geslagen. Een protestleider dook op de dominee. „Hij probeerde mijn ogen uit te drukken. Dank de Heer dat we uit de kerk hebben weten weg te komen”, vertelde dominee Moise Awilo later op een zelf opgenomen video die hij aan leden van de delegatie stuurde.

Die vluchtelingenleider heet Jean-Pierre Balous, een Congolees. Hij staat hier in en om de kerk beter bekend als JP. Ook de vluchtelingen schetsen hem als een gewelddadige man.

„JP is een crimineel”, zegt Kanza Mayinga. Hij schuift zijn T-shirt omhoog en laat de plekken zien waar hij zegt te zijn geslagen met een machete. „JP heeft me geslagen. Hij wilde ons de kerk uit.” Ook andere vluchtelingen laten littekens zien op hun rug, armen en benen.

„JP’s groep WCC heeft geld ingezameld onder de vluchtelingen. Hij heeft ze beloofd dat hij ze naar een ander land zal brengen. Maar er is niks van die belofte terecht gekomen”, zegt Ismael Kazadi, een Congolees.

Protestleider JP Balous werd begin januari gearresteerd wegens geweldpleging. Een andere protestleider moet terecht staan wegens diefstal.

Schuilen tegen de zon

Op de stoep van de kerk bivakkeren nu de vluchtelingen die zich niet langer veilig voelen in de kerk. Ze hebben zich gedistantieerd van de actiegroep die door de Congolees wordt geleid, de Women and Children Concern (WCC). Onder zwart plastic en dekens schuilen ze tegen de warme zomerzon. Moeders baden hun kinderen in teiltjes, terwijl witte toeristen aan de overkant van de straat hun souvenirs uitzoeken.

Lees ook:Zuid-Afrika ruimte zijn migranten op

De vluchtelingen in de kerk zijn gijzelaars geworden van hun eigen leiders. Kazadi zegt „een echte Congolees” te zijn, terwijl binnen in de kerk vluchtelingen uit Burundi, Rwanda en Tanzania zichzelf voordoen als Congolezen, in de hoop op een vluchtelingenstatus.

Door de oorlog in het oosten van Congo maken alleen Congolezen kans om asiel te krijgen. In het Grote Merengebied hebben de buurlanden het oosten van Congo decennia lang leeg geroofd. De trauma’s van dat geweld hebben zich nu naar deze Kaapse kerk verplaatst.

JP Balous is weer vrij, maar mag zich in afwachting van vervolging niet meer in de kerk laten zien. Zijn telefoon neemt hij niet langer op. Zijn vrouw Aline ontkent alle onenigheid. „Het is allemaal een groot misverstand”, zegt ze, in een kamertje achter het altaar. „Er zijn alleen wat mensen die herrie schoppen.”

Een rechtbank in Kaapstad buigt zich intussen over de vraag hoe lang de vluchtelingen nog mogen blijven op de stoep van de kerk. „De enige oplossing is als Zuid-Afrika ons naar een ander land brengt”, zegt echtgenote Aline. „Alleen dan zijn we veilig.”