Reportage

Een trein op de autopiloot rijdt stipter dan een reguliere

Autonoom rijdende trein Voor het eerst is de automatisch bestuurbare trein getest mét passagiers. Is dat de oplossing voor de toenemende spoordrukte?

Op het traject tussen Groningen en Zuidhorn reed voor het eerst een trein met passagiers op de automatische piloot.
Op het traject tussen Groningen en Zuidhorn reed voor het eerst een trein met passagiers op de automatische piloot. Foto Siese Veenstra / ANP

Het was woensdag „een historische dag” in Groningen, dankzij een „unieke treinrit” van Groningen naar Zuidhorn en weer terug. Ondanks dat het „een korte rit was, is het een grote stap in de spoorgeschiedenis”. Grote – en gekscherend bedoelde – woorden van Kees van der Burg, directeur-generaal mobiliteit van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Maar hij sprak met een serieuze ondertoon over de boemeltrein die door het Groningse platteland jakkerde. Het was namelijk de eerste treinrit met passagiers die op de automatische piloot reed.

Woensdagochtend om 10.20 uur vertrok de automatisch bestuurbare trein van perron drie in Groningen naar Zuidhorn. De machinist hoefde alleen op de startknop te drukken en de trein reed daarna autonoom weg. Het is de eerste keer dat hiermee werd getest op het Europese vasteland terwijl er passagiers in de trein zaten. Na afloop waren alle aanwezigen het erover eens dat dit een belangrijke ontwikkeling is voor de toekomst van het treinverkeer.

Want de komende jaren neemt de drukte op het spoor toe. Terwijl het Nederlandse spoornet al het drukst bereden is van Europa. De verwachting van ProRail is dat in 2030 gemiddeld 30 procent meer passagiers moeten worden vervoerd en zelfs 45 procent meer in de Randstad. Ook het goederenvervoer zal stijgen, waarschijnlijk met 50 procent in 2030.

Net zo goed als de beste machinist

Daarop kan de automatisch bestuurbare trein – ook wel ATO genoemd naar het Engelse Automatic Train Operation – een antwoord zijn. Doordat treinen veilig dichter achter elkaar kunnen rijden, is meer treinverkeer mogelijk. Uit tests van fabrikant Stadler zou blijken dat met ATO 20 tot 30 procent meer treinverkeer mogelijk is. Op sommige trajecten betekent dat acht in plaats van vier treinen per uur.

Daarnaast rijden treinen op de autopiloot stipter dan reguliere treinen. „ATO rijdt net zo goed als de beste machinist van Arriva”, zegt Siddhant Tomar van Stadler. „Maar dan altijd, met elke trein, op elk moment van de dag.” Volgens Tomar ligt de tijdwinst op zo’n 30 tot 40 seconden en bespaart ATO ook nog 20 procent brandstof.

De automatisch bestuurbare trein rijdt niet volledig autonoom. Een machinist rijdt mee om in te kunnen grijpen. Het is vergelijkbaar met vliegen in een vliegtuig. Dat gaat in principe op de automatische piloot, maar onder toezicht van de piloten. Doordat er altijd een machinist meerijdt, gaat ATO ook niet ten koste van banen. Want meer treinen, betekent ook meer machinisten.

De trein rijdt niet volledig autonoom, een machinist rijdt mee en kan ingrijpen

In het metronetwerk zijn automatisch bestuurbare metro’s geen bijzonderheid meer. Op metrolijnen in onder meer Japan, Brazilië en Kuala Lumpur rijden sommige metro’s zelfs volledig automatisch, zonder bestuurder. Dat kan makkelijker bij metro’s omdat deze veelal in afgesloten tunnels rijden, zonder overwegen of dieren en mensen die naast het spoor lopen.

In Australië rijdt al wel een trein volledig autonoom. Het mijnbedrijf RioTinto kan sinds vorig jaar een kolentrein zonder bestuurder laten rijden vanaf de mijn naar de haven – een traject van zo’n 1.700 kilometer. Alleen zijn dat goederentreinen, die slechts op de eindbestemming hoeven te stoppen. Met passagierstreinen wordt alleen nog getest, zoals woensdag in Groningen.

‘Wij zijn geen fossielen’

Maar niet iedereen is even positief over de nieuwste ontwikkeling op het spoor. Toen FNV vorig jaar van de testen hoorde, reageerde de vakbond verontwaardigd in een persbericht. Spoormedewerkers zouden zijn „gepasseerd”, wat volgens de vakbond „onacceptabel” is.

Henri Janssen van FNV Spoor zegt niet tegen verandering te zijn: „Wij zijn geen fossielen en zijn niet tegen vooruitgang.” Alleen wil hij dat de machinisten meegenomen worden in het proces. „Nu zijn de machinisten van begin tot eind verantwoordelijk voor de rit”, zegt hij. „Die verantwoordelijkheid ligt straks deels bij een computer.” Hij wil graag dat de veiligheid onderzocht wordt mét de machinisten. „Want zij moeten uiteindelijk met de automatisch bestuurbare treinen rijden en dat moet veilig zijn.”

Als het om de veiligheid gaat, stellen de initiatiefnemers de vakbond gerust. Elke trein heeft een zogeheten ‘dodemansknop’: de machinist moet elke dertig seconden op het gaspedaal drukken als een teken van leven. En die knop blijft bestaan, zodat ook onder het nieuwe systeem een machinist niet zomaar in slaap kan kukelen.

Innovatie voor de toekomst

Maar waarom wordt met de autopilot-trein getest in Groningen? Dat komt voornamelijk door het ingewikkelde spoornet in het Noorden, zegt Groningse gedeputeerde Fleur Gräper (mobiliteit, D66). „We hebben hier veel enkelspoor, waardoor treinen op elkaar moeten wachten”. Meer treinen in de toekomst, betekent meer dubbelspoor. „En dat is duur”, zegt Gräper. Terwijl ook het relatief dunbevolkte Noorden ov-knelpunten kent, zoals in Zuidhorn, Hoogezand en Sauwerd tijdens de spits. „We hebben echt baat bij de automatisch bestuurbare treinen.”

Het kan nog wel even duren voordat de eerste automatisch bestuurbare treinen in de normale dienstregeling rijden. Geen van betrokkenen durft er een datum op te plakken. John Voppen, topman van ProRail, noemt voorzichtig de tweede helft van dit decennium als stip op de horizon. En dan alleen nog op enkele trajecten.

Eerst moet er nog meer getest worden. Om te beginnen deze week, waarbij per rit vijftig reizigers worden uitgenodigd. De animo was zo groot, dat alle plekken binnen twee uur vergeven waren.

En hoe zo’n „historisch” ritje van negen minuten in een automatisch bestuurbare trein voelt? Het is dezelfde trein, met dezelfde motorgeluiden en dezelfde snelheid. En ook het uitzicht verandert niet.

In een eerdere versie van dit artikel stond dat ProRail-topman Voppen de eerste ATO in normale dienstregeling in de tweede helft van 2020 voorziet. Dat is hierboven gecorrigeerd.