Opinie

Radicalisering van migratiedebat helpt agenda populisten

Trias politica Stigmatisering van immigranten is van alle tijden. Dat radicaal-rechtse partijen xenofobie gebruiken om de pijlers van liberale democratieën te ondermijnen is riskant, schrijft .
Migranten in een kamp op het Griekse eiland Lesbos..
Migranten in een kamp op het Griekse eiland Lesbos.. Foto Elias Marcou/Reuters

Terwijl journalistiek en politiek Den Haag om een reactie smachtte van Thierry Baudet naar aanleiding van zijn racistische ‘Marokkanentweet’, bleek hij te gast op een conferentie van radicaal-rechtse politici (zoals Orbán en Salvini) in Rome, alwaar hij met ‘het gevaar van de massa-immigratie’ een van zijn stokpaardjes bereed.

Nu is het stigmatiseren van immigranten niets nieuws. Met name de ideologie van de natiestaat, met het ideaal van een etnische (en religieuze) homogeniteit hoog in het vaandel, vormt al sinds het midden van de 19e eeuw een belangrijke inspiratiebron. Net als nu kregen volksmenners en politieke bewegingen die migranten als een existentiële bedreiging voorstelden veel volk op de been. Bekend is de Amerikaanse Know-Nothing-beweging uit het midden van de negentiende eeuw die geloofde dat katholieke, vooral Ierse migranten eropuit waren de Amerikaanse samenleving en waarden te ondermijnen en over te nemen.

Lees ook: Een culturele wapenstilstand zit er niet in

Ook in Europa kreeg menig migrant het in die tijd zwaar te verduren. Tal van Engelse industriesteden waren in de jaren 1860 het toneel van georganiseerd geweld tegen Ieren, terwijl Franse arbeiders in augustus 1893 in de zoutpannen van het Zuid-Franse Aigues Mortes een chasse à l’Italien (Italianenjacht) organiseerden die tientallen Italiaanse mede-arbeiders het leven kostte. Na de Tweede Wereldoorlog zagen migranten uit (voormalige) koloniën in landen als Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk zich geconfronteerd met racistisch geïnspireerd geweld en uitsluiting.

En ook toen waren er politici die dit thema electoraal uitbuitten. Zo voerden conservatieve Engelse politici in 1964 campagne met de slogan ‘If you want a nigger for a neighbour, vote Labour’ en schetste het conservatieve parlementslid Enoch Powell in zijn beruchte ‘Rivers of blood’-speech in april 1968 een apocalyptisch beeld van onleefbare Britse steden als gevolg van de immigratie uit het Gemenebest.

Anti-immigratieretoriek

Hoewel collectief en dodelijk geweld tegen nieuwkomers in de recente geschiedenis van Noord-Amerika en Europa sterk is afgenomen, en de huidige anti-immigratieretoriek veel gelijkenissen vertoont met die in het verleden, is er één belangrijk verschil. En dat is de manier waarop xenofobie momenteel wordt gebruikt binnen een veel bredere internationale politieke beweging die zich richt op de pijlers van liberale democratieën. Zo hanteren huidige radicaal-rechtse partijen in Europa en de conservatieven onder Trump het anti-immigratiediscours als een wapen om de belangrijkste onafhankelijke en controlerende instituties van de samenleving verdacht te maken: de wetenschap, de pers, de rechtspraak en uiteindelijk ook de parlementaire democratie.

Een goed voorbeeld is Thierry Baudet die beweert dat universiteiten, de rechtspraak en de mainstream media linkse bolwerken zijn die de samenleving ondermijnen. In het kielzog van de Amerikaanse president Trump, de Hongaarse premier Orbán en de Poolse PiS-partij, schildert hij deze instituties af als door de staat en de elite gecontroleerde verspreiders van politiek-correcte informatie en opinies. Mochten hun partijen ooit aan de macht komen, wat mij overigens niet erg waarschijnlijk lijkt, dan gaat de afgelopen zondag door Herman Tjeenk Willink in Buitenhof nog verdedigde trias politica op de schop en zijn grootschalige zuiveringen van het onderwijs, de pers en de rechtspraak niet meer dan een logisch gevolg. Alleen door een radicale omvorming van de kerninstituties kan, volgens dit rechtse-populistische gedachtengoed, ‘het volk’ immers eindelijk bevrijd worden van de elite die hen al jaren een rad voor ogen draait.

In landen als Polen en Hongarije is men al een stap verder en kunnen we zien hoe de genoemde instituties steeds meer onder druk komen en een rechts-autoritaire staat vorm krijgt. Daarbij heeft de zogeheten vluchtelingencrisis uit 2015 een belangrijke rol gespeeld.

Hoewel de aantallen asielzoekers in het afgelopen decennium lager waren dan in de jaren negentig van de vorige eeuw, ontstond al snel vrij breed gedeeld het idee dat Europa onder de voet gelopen dreigde te worden door hordes, met name islamitische, gelukzoekers. Dat beeld hebben radicaal-rechtse politici aangegrepen om ‘massamigratie’ als een existentieel gevaar voor de Europese cultuur en samenleving voor te stellen. En dat gaat niet zelden gepaard met de antisemitische complottheorie dat de elites (met de Joodse filantroop Georges Soros als belangrijkste mikpunt) achter de schermen doelbewust een ‘omvolkingspolitiek’ nastreven om zo de Europese beschaving te vernietigen.

Anders Breivik

Dat dit soort extreem-rechtse ideeën allang bestonden laat het manifest van Anders Breivik uit 2011 zien, maar sinds 2015 is het door hem aangehangen racistische wereldbeeld steeds meer een vast onderdeel van de politieke retoriek van radicaal-rechts geworden.

Met uitspraken dat Europa dominant blank moet blijven en dat immigranten – vaak een codewoord voor moslims – uit andere culturen niet willen en kunnen integreren, putten PVV- en FvD-politici uit hetzelfde bruine water als Breivik. Dat cijfers en onderzoek deze complottheorieën naar het rijk der fabelen verwijzen, doet er niet toe en bewijst voor radicaal rechts alleen maar dat wetenschappers, instituties (SCP, CBS) en kritische journalisten samenzweren tegen de volkswil.

Vandaar dat Baudet en de zijnen hun pijlen niet alleen op de immigranten richten, maar op de steunberen van de liberale democratie. Anders gezegd, het migratiethema – ook geliefd bij andere politieke partijen – wordt gebruikt om een veel fundamenteler rechts-autoritair politiek gedachtengoed ingang te doen vinden. Als de trias politica ons echt lief is, dan dienen andere politici zich verre te houden van alarmistische en vaak ronduit racistische spookbeelden over massa-immigratie

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.